Shloka 39
धूल मेघोंकी घटा-सी छा गयी। उसमें अस्त्र-शस्त्रोंकी चमक बिजलीकी प्रभाके समान व्याप्त हो रही थी, धनुषोंकी टंकारध्वनि अत्यन्त भयंकर प्रतीत होने लगी ।।
bāṇaśaṅkhapraṇādāś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ | rathaghoṣaś ca saṃjajñe senayor ubhayor api ||
สัญชัยกล่าวว่า—สนามรบถูกกลืนด้วยฝุ่นดุจมวลเมฆหนาทึบ ภายในนั้นประกายศัสตราวุธแผ่ไปดั่งแสงฟ้าแลบ เสียงหวีดหวิวแห่งศร เสียงสังข์ และเสียงกลองศึกกึกก้องประสานกัน อีกทั้งเสียงครืนครั่นของรถศึกก็ดังก้องขึ้นในทั้งสองกองทัพ
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse is primarily descriptive rather than doctrinal: it highlights how collective violence gathers momentum through signals, instruments, and weaponry. Ethically, it frames war as an overwhelming force—audible and inescapable—reminding the listener that once conflict is unleashed, it engulfs all sides alike.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the battle has fully surged: arrows hiss, conches blare, drums thunder, and chariots rumble across both armies. The scene conveys the immediate escalation into large-scale combat.