Shloka 60
भीमसेनस्य बहुमहारथसंयुगः
Bhīmasena’s Engagement with Multiple Mahārathas
हतो भीष्मो हतो भीष्मस्तत्र तत्र वचो महत् | अश्रूयत महाराज वासुदेवभयात् तदा,भगवान् श्रीकृष्ण उस महायुद्धमें आपके पुत्रों और सैनिकोंकी चेतनाको मानो अपना ग्रास बनाये ले रहे थे। महाराज! उस मार-काटमें माधवको समीप आकर भीष्मके वधके लिये उद्यत हुआ देख उस समय उन वासुदेवके भयसे चारों ओर यह महान् कोलाहल सुनायी देने लगा कि “भीष्म मारे गये, भीष्म मारे गये”
sañjaya uvāca | hato bhīṣmo hato bhīṣmas tatra tatra vaco mahat | aśrūyata mahārāja vāsudevabhayāt tadā ||
สัญชัยกล่าวว่า—“ภีษมะถูกสังหารแล้ว! ภีษมะถูกสังหารแล้ว!” เสียงโห่ร้องอันยิ่งใหญ่นี้ ข้าแต่มหาราช ในกาลนั้นดังขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่าทั่วทุกทิศ เพราะความหวาดกลัวต่อวาสุเทวะ ในการเข่นฆ่าอันน่าสะพรึงนั้น พระผู้เป็นเจ้า ศรีกฤษณะ ประหนึ่งกำลังกลืนกินสติรู้ตัวของโอรสและไพร่พลของพระองค์; และเมื่อเห็นมาธวะพุ่งเข้ามาใกล้ด้วยเจตนาจะปลิดชีพภีษมะ กองทัพก็ถูกความตระหนกครอบงำ และความอลหม่านแผ่ไปทั่วทุกแห่งหน।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how moral and psychological forces shape war: the mere approach of Kṛṣṇa (Vāsudeva), perceived as an unstoppable divine will aligned with the Pandava cause, breaks the enemy’s confidence. It suggests that adharma and inner fear can collapse an army even before physical defeat, while divine resolve (or the perception of it) becomes a decisive ethical and strategic factor.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that a loud cry—“Bhīṣma is slain!”—is echoing everywhere. The uproar arises because Kṛṣṇa (Mādhava/Vāsudeva) is seen coming close, seemingly intent on Bhīṣma’s death, and the Kaurava side is terrified; the battlefield chaos makes the rumor spread as a great tumult.