अश्वमेधावसानम् — Dakṣiṇā-vibhāga and Avabhṛtha
Completion of the Aśvamedha
सुप्रतीतैस्तथा विप्रैः स्वागमै: सुस्वरैर्न॒प । अश्रान्तैश्ञापि लघुभिरवथ्वर्युवृषभैस्तथा,राजन! प्राचीन कालकी बात है, जब इन्द्रका यज्ञ हो रहा था और सब महर्षि मन्त्रोच्चारण कर रहे थे, ऋत्विजूलोग अपने-अपने कर्मोमें लगे थे, यज्ञका काम बड़े समारोह और विस्तारके साथ चल रहा था, उत्तम गुणोंसे युक्त आहुतियोंका अग्निमें हवन किया जा रहा था, देवताओंका आवाहन हो रहा था, बड़े-बड़े महर्षि खड़े थे, ब्राह्मणलोग बड़ी प्रसन्नताके साथ वेदोक्त मन्त्रोंका उत्तम स्वरसे पाठ करते थे और शीघ्रकारी उत्तम अध्वर्युगण बिना किसी थकावटके अपने कर्तव्यका पालन कर रहे थे। इतनेहीमें पशुओंके आलम्भका समय आया। महाराज! जब पशु पकड़ लिये गये, तब महर्षियोंको उनपर बड़ी दया आयी
vaiśampāyana uvāca | supratītaiḥ tathā vipraiḥ svāgamaiḥ susvarair nṛpa | aśrāntaiś ca api laghubhir adhvaryu-vṛṣabhaiḥ tathā ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่นฤปะ พราหมณ์ผู้ชำนาญและมั่นคงในคัมภีร์ของตน สาธยายมนตร์ด้วยเสียงชัดเจนไพเราะ และบรรดาอัธวรยุผู้เลิศ—ว่องไวและไม่รู้เหน็ดเหนื่อย—ก็กระทำหน้าที่พิธีกรรมโดยมิได้อ่อนล้า”
वैशम्पायन उवाच
The verse highlights dharma as disciplined performance of sacred duty: correct mantra-recitation (sound, tradition, and clarity) and tireless, efficient execution of ritual responsibilities by qualified priests.
Vaiśampāyana describes a grand sacrifice in progress: learned brāhmaṇas chant Vedic mantras with proper intonation while the leading Adhvaryu priests carry out the ritual actions swiftly and without fatigue, setting the scene for the next ritual stage.