Shloka 47
Brahmā’s Instruction on Brahmacarya, Vānaprastha, and the Aliṅga Path
Ethics of Non-attachment
अपादपाणिपृष्ठं तदशिरस्कमनूदरम् । प्रहीणगुणकर्माणं केवलं विमलं स्थिरम्,जो मनुष्य आत्माको हाथ, पैर, पीठ, मस्तक और उदर आदि अंगोंसे रहित, गुण- कर्मोंसे हीन, केवल, निर्मल, स्थिर, रूप-रस-गन्ध-स्पर्श और शब्दसे रहित, ज्ञेय, अनासक्त, हाड़-मांसके शरीरसे रहित, निश्चिन्त, अविनाशी, दिव्य और सम्पूर्ण प्राणियोंमें स्थित सदा एकरस रहनेवाला जानते हैं, उनकी कभी मृत्यु नहीं होती
apādapāṇipṛṣṭhaṃ tadaśiraskam anūdaram | prahīṇaguṇakarmāṇaṃ kevalaṃ vimalaṃ sthiram ||
วายุเทพตรัสว่า “อาตมันนั้นพึงรู้ว่าไร้เท้า ไร้มือ ไร้หลัง ไร้ศีรษะ และไร้ท้อง—ปราศจากการทำงานของคุณและกรรม; เป็นเอกะ ไร้มลทิน และมั่นคงไม่หวั่นไหว. ผู้ใดรู้จักอาตมันเช่นนี้—ไม่ยึดติด อยู่เหนือคุณลักษณะทางผัสสะ และไม่ถูกจำกัดด้วยกายอันเสื่อมสลาย—ผู้นั้นย่อมไม่ตายโดยแท้; เพราะความรู้นั้นตั้งอยู่ในสัจธรรมอันไม่สูญสลาย อันเป็นทิพย์ และสถิตเสมอภาคในสรรพสัตว์ทั้งปวง”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the true Self (Ātman) is not a physical entity with limbs or organs, nor is it bound by the guṇas and karma. Realizing this pure, steady, unattached Self is presented as the basis for freedom from death—i.e., liberation from identification with the perishable body and its actions.
Vāyudeva is speaking in a didactic context, describing the nature of the Ātman in apophatic terms (by negation of bodily features and worldly determinants). The statement functions as spiritual instruction within the Ashvamedhika Parva’s broader post-war reflection on dharma, renunciation, and liberation.