Shloka 223
Brahma-vidyā: Satya–Tapas and the Enumeration of Tattvas
Arjuna–Vāsudeva framed dialogue
छित्त्वा चामरतां प्राप्प जहाति मृत्युजन्मनी । यह देह एक वृक्षके समान है। अज्ञान इसका मूल अंकुर (जड़) है, बुद्धि स्कनध (तना) है, अहंकार शाखा है, इन्द्रियाँ खोखले हैं, पजच महाभूत उसके विशेष अवयव हैं और उन भूतोंके विशेष भेद उसकी टहनियाँ हैं। इसमें सदा ही संकल्परूपी पत्ते उगते और कर्मरूपी फूल खिलते रहते हैं। शुभाशुभ कर्मोसे प्राप्त होनेवाले सुख-दुःखादि ही उसमें सदा लगे रहनेवाले फल हैं। इस प्रकार ब्रह्मरूपी बीजसे प्रकट होकर प्रवाहरूपसे सदा मौजूद रहनेवाला देहरूपी वृक्ष समस्त प्राणियोंके जीवनका आधार है। जो इसके तत्त्वको भलीभाँति जानकर ज्ञानरूपी उत्तम तलवारसे इसे काट डालता है, वह अमरत्वको प्राप्त होकर जन्म-मृत्युके बन्धनसे छुटकारा पा जाता है
chittvā cāmaratāṁ prāpya jahāti mṛtyu-janmanī | yaḥ dehaḥ eka-vṛkṣaka-samānaḥ | ajñānaṁ tasya mūla-aṅkuraḥ (jaḍaḥ), buddhiḥ skandhaḥ (tanūḥ), ahaṅkāraḥ śākhā, indriyāṇi suṣirāṇi, pañca mahābhūtāni tasya viśeṣa-avayavāḥ, teṣāṁ bhūtānāṁ viśeṣa-bhedāḥ tasya ṭhaṇḍikāḥ | atra sadā saṅkalpa-rūpāṇi pattāni jāyante, karma-rūpāṇi puṣpāṇi vikasanti | śubhāśubha-karmabhiḥ prāptāni sukha-duḥkhādīni tasya sadā lagna-phālāni | evaṁ brahma-rūpa-bījāt prādurbhūtaḥ pravāha-rūpeṇa sadā vidyamānaḥ deha-rūpa-vṛkṣaḥ sarva-prāṇināṁ jīvana-ādhāraḥ | yaḥ etasya tattvaṁ samyag jñātvā jñāna-rūpayā uttama-khaḍgena enaṁ chittvā amaratvaṁ prāpya janma-mṛtyu-bandhanāt mucyate ||
วายุกล่าวว่า “เมื่อโค่นมันลงแล้ว ย่อมบรรลุอมฤตภาพ และละทิ้งวัฏจักรแห่งความตายและความเกิด กายนี้ดุจต้นไม้ต้นเดียว—อวิทยาเป็นหน่อรากของมัน พุทธิเป็นลำต้น อหังการเป็นกิ่งก้าน; อินทรีย์ทั้งหลายเป็นโพรงภายใน; มหาภูตทั้งห้าเป็นอวัยวะสำคัญของมัน และความจำแนกย่อยของธาตุเหล่านั้นเป็นกิ่งย่อย บนต้นไม้นี้ ใบคือสังกัลปะ (ความตั้งใจ) งอกอยู่ไม่ขาด และดอกคือกรรม บานอยู่เนืองนิตย์ ผลที่ติดอยู่เสมอคือสุขและทุกข์อันเกิดจากกรรมดีและกรรมชั่ว ดังนี้ ต้นไม้คือกายซึ่งอุบัติจากเมล็ดคือพรหมัน และดำรงอยู่เป็นกระแสไม่ขาดสาย เป็นที่พึ่งแห่งชีวิตของสรรพสัตว์ ผู้ใดรู้แจ้งสภาวะของมันโดยแท้ และตัดมันด้วยดาบอันประเสริฐคือญาณ ผู้นั้นย่อมบรรลุอมฤตภาพ และหลุดพ้นจากพันธนาการแห่งเกิดและตาย”
वायुदेव उवाच