Shloka 4
Puṣkara-Śapatha Itihāsa (Agastya–Indra Dispute at the Tīrthas) | पुष्कर-शपथ-आख्यानम्
भीष्म उवाच मासार्धमासोपवासाद् यत् तपो मन्यते जन: । आत्मतन्त्रोपघाती यो न तपस्वी न धर्मवित्,भीष्मजीने कहा--राजन्! जो लोग पंद्रह दिन या एक महीनेतक उपवास करके उसे तपस्या मानते हैं, वे व्यर्थ ही अपने शरीरको कष्ट देते हैं। वास्तवमें केवल उपवास करनेवाले न तपस्वी हैं, न धर्मज्ञ
bhīṣma uvāca māsa-ardha-māsa-upavāsād yat tapo manyate janaḥ | ātma-tantro-paghātī yo na tapasvī na dharma-vit ||
ภีษมะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา! ผู้ใดเห็นว่าตบะคือการอดอาหารเพียงครึ่งเดือนหรือหนึ่งเดือน ผู้นั้นย่อมทรมานกายตนโดยเปล่าประโยชน์. ผู้ที่ดื้อดึงตามใจและทำลายตนเช่นนี้ มิใช่นักบำเพ็ญตบะ และมิใช่ผู้รู้ธรรม.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that austerity is not simply prolonged fasting; without right understanding and disciplined purpose, such fasting becomes self-harm and does not make one a true ascetic or a knower of dharma.
In the Anushasana Parva, Bhishma instructs King Yudhishthira on dharma. Here he critiques the popular notion that a fortnight- or month-long fast by itself constitutes tapas, emphasizing ethical discernment over mere bodily mortification.