Shloka 114
Pitṛ-śrāddha-haviḥ-phala-nirdeśa
Offerings for Ancestors and Their Stated Results
अग्निके तेजको लोहित कहते हैं, उस लोहितसे कनक उत्पन्न हुआ। उस कनकको मैत्र जानना चाहिये तथा अग्निके धूमसे वसुओंकी उत्पत्ति बतायी गयी है ।।
Vasiṣṭha uvāca: Agneḥ tejaḥ lohitaṃ kathayanti; tasmāl lohitāt kanakaṃ utpannam. Taṃ kanakaṃ maitraṃ jñātavyaṃ; agneḥ dhūmāt ca vasūnām utpattiḥ kathitā. Arciṣo yāś ca te rudrās tathā ādityā mahāprabhāḥ; uddiṣṭās te tathāṅgārā ye dhiṣṇyeṣu divi sthitāḥ.
วสิษฐะกล่าวว่า “เขากล่าวกันว่า รัศมีแดงแห่งอัคนีเรียกว่า ‘โลหิต’ และจากโลหิตนั้นบังเกิด ‘กนกะ’ คือทองคำ ทองคำนั้นพึงเข้าใจว่าเป็น ‘ไมตระ’ อันเป็นของมิตระ; และจากควันของอัคนีได้กล่าวถึงกำเนิดของเหล่าวสุ เปลวไฟของอัคนีนั่นเองคือรุทราทั้งสิบเอ็ด และคืออาทิตยะทั้งสิบสองผู้รุ่งโรจน์ยิ่ง; ส่วนถ่านคุกรุ่นต่าง ๆ ที่ระบุในไฟยัญพิธี ก็คือกลุ่มแสงสว่างซึ่งตั้งอยู่บนฟ้าเป็นหมู่นักษัตร”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse presents a symbolic cosmology: elements of the sacrificial fire correspond to divine orders and cosmic structures—Agni’s red radiance yields gold (linked with Mitra), smoke gives rise to the Vasus, flames manifest as Rudras and Ādityas, and embers become celestial lights. It frames ritual as a microcosm of the universe, reinforcing dharma through reverent understanding of yajña.
Vasiṣṭha is explaining how various deities and heavenly phenomena are ‘designated’ within Agni: the fire’s radiance, smoke, flames, and embers are mapped to gold/Mitra, the Vasus, the Rudras and Ādityas, and the starry constellations—linking sacrificial imagery to cosmic order.