Shloka 47
Śrāddha-Kalpa: Pitṛ-Pūjā and Tithi-Phala (श्राद्धकल्पः पितृपूजा च तिथिफलम्)
अजोडन्निर्वरुणो मेष: सूर्यो5श्व॒ इति दर्शनम् “यह सुवर्ण अग्नि और सोमरूप है। इस बातको तुम निश्चितरूपसे जान लो। बकरा, अग्नि, भेड़, वरुण तथा घोड़ा सूर्यका अंश है। ऐसी दृष्टि रखनी चाहिये ।।
bhīṣma uvāca | ajo 'gnir varuṇo meṣaḥ sūryo 'śva iti darśanam | suvarṇa eṣa agni-soma-rūpaḥ | etad yuṣmābhiḥ niścayena jñeyam | ajas tv agniḥ, meṣo varuṇaḥ, aśvaḥ sūryāṃśa iti dṛṣṭiḥ kartavyā || kuñjarāśva-mṛgā nāgā mahīṣāś cāsurā iti | bhagunandana, kuñjarāḥ mṛgāś ca nāgāṃśāḥ | mahīṣā asurāṃśāḥ | kukkuṭaḥ sūkaraś ca rākṣasāṃśāḥ | iḍā-gauḥ dugdhaṃ somaś ca—ete sarve bhūmi-rūpā iti smṛtiḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า “นี่คือทัศนะที่ฤๅษีทั้งหลายสั่งสอน: จงเห็นแพะเป็นอัคนี เห็นแกะผู้เป็นวรุณะ และเห็นม้าเป็นสุริยะ และจงรู้โดยแน่แท้ว่า ‘ทองคำ’ นั้นมีสภาวะเป็นอัคนีและโสมะ. โอผู้สืบสายภฤคุ ช้าง กวาง และนาค กล่าวกันว่ามีส่วนแห่งสภาวะนาค; กระบือมีส่วนแห่งสภาวะอสูร; ไก่ตัวผู้และหมูป่ามีส่วนแห่งสภาวะรากษส. และตามที่สืบจำกันมา อิฑา โคทั้งหลาย น้ำนม และโสมะ—ล้วนเป็นรูปแห่งปฐพีโดยแท้”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches a symbolic, dharmic way of perception: certain animals and substances are to be contemplated as manifestations or ‘portions’ (aṃśa) of specific cosmic powers (Agni, Varuṇa, Sūrya, etc.). This sacralizes the natural world and frames ritual and ethical conduct through a Vedic cosmological lens.
In the Anushasana Parva’s instruction section, Bhishma continues advising the listener (addressed as ‘Bhagunandana’) by citing traditional classifications: animals and items are linked to devas, asuras, and rākṣasas, and certain nourishing principles (iḍā, cow, milk, Soma) are connected with Earth. The passage functions as doctrinal guidance on how to ‘see’ beings within a sacred order.