Shloka 22
Cyavana’s Yogic Display and Kuśika’s Recognition of Tapas (च्यवन-योगप्रभावः कुशिकस्य तपःप्रशंसा च)
(ब्राह्मणानां गवां चैव कुलमेकं द्विधा कृतम् । एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरन्यत्र तिष्ठतति ।।
bhīṣma uvāca |
brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva kulam ekaṃ dvidhā kṛtam |
ekatra mantrās tiṣṭhanti havir anyatra tiṣṭhati ||
anarghyā mahārāja dvijā varṇeṣu cottamāḥ |
gāvaś ca puruṣavyāghra gaur mūlyaṃ parikalpyatām ||
“ข้าแต่มหาราช! วงศ์ของพราหมณ์และโคแท้จริงเป็นหนึ่งเดียว แต่ปรากฏแยกเป็นสองรูป—ฝ่ายหนึ่งเป็นที่สถิตแห่งมนตร์ศักดิ์สิทธิ์ อีกฝ่ายหนึ่งเป็นที่สถิตแห่งหวิส คือเครื่องบูชายัญนั้นเอง พระราชาเอ๋ย! ทวิชะเป็นผู้ประเสริฐในหมู่วรรณะและประเมินค่าไม่ได้; โคทั้งหลายก็เช่นกัน โอ้พยัคฆ์ในหมู่มนุษย์ ล้วนเกินกว่าจะตีราคาได้ ดังนั้นจงกำหนดโคหนึ่งตัวเป็น ‘มูลค่า’ เพื่อเป็นเครื่องหมายแห่งเกียรติยศ”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Brahmins and cows are presented as intrinsically sacred and ‘priceless’: Brahmins embody the Vedic mantras, while cows embody the sacrificial offering (havis). Since their worth cannot be truly measured, any ‘price’ is only a symbolic honor—hence the stipulation of giving a cow as an appropriate token in acts of giving and reverence.
Bhishma is instructing the king on dharma related to honoring Brahmins and cows. He frames them as two manifestations of a single sacred lineage—mantra and oblation—then advises that, though beyond valuation, a cow may be fixed as the conventional token of value in the context of gifts and ritual propriety.