Shloka 29
गोमूल्यनिर्णयः — The Determination of Value through the Cow
Nahuṣa–Cyavana Episode
इत्येते संकरे जाता: पितृमातृव्यतिक्रमात् | प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्या: स्वकर्मभि:,इस प्रकार माता-पिताके व्यतिक्रम (वर्णान्तरके संयोग)-से ये वर्णसंकर जातियाँ उत्पन्न होती हैं। इनमेंसे कुछकी जातियाँ तो प्रकट होती हैं और कुछकी गुप्त। इन्हें इनके कर्मोसे ही पहचानना चाहिये
ity ete saṅkare jātāḥ pitṛ-mātṛ-vyatikramāt | pracchannā vā prakāśā vā veditavyāḥ sva-karmabhiḥ ||
ดังนี้แล กลุ่มชนปะปนย่อมบังเกิดจากการล่วงละเมิดสายสกุลฝ่ายบิดาและมารดา (คือการสมสู่ข้ามขอบเขตวรรณะ) บางพวกมีฐานะปรากฏชัด บางพวกซ่อนเร้น; พึงรู้จักเขาด้วยกรรมและความประพฤติของตนเอง
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma emphasizes that mixed origins arise from crossing established lineage/varṇa boundaries, and that social identity—especially when not obvious—should be assessed through a person’s actual conduct (karma/ācāra), not merely by claim or appearance.
In the Anuśāsana Parva’s instruction section, Bhishma is explaining to Yudhiṣṭhira how various mixed groups are said to originate and how they may be identified—some being publicly known and others remaining hidden—ultimately pointing to deeds as the practical criterion for recognition.