Shloka 41
तीर्थवंशोपदेशः
Tīrtha-vaṃśa Upadeśa: Instruction on the Fruits of Sacred Waters
(पालाशो द्विजदण्ड: स्यादश्वत्थ: क्षत्रियस्य तु । औदुम्बरश्न वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर ।।) ब्राह्मणगका दण्ड पलाशका, क्षत्रियके लिये पीपलका और वैश्यके लिये गूलरका होना चाहिये। युधिष्ठिर! ऐसा ही धर्म है ।। दातुः प्रतिग्रहीतुश्न धर्माधर्माविमौ शूणु । ब्राह्मणस्यानृते<धर्म: प्रोक्त: पातकसंज्ञित: । चतुर्गुण: क्षत्रियस्य वैश्यस्याष्टगुण: स्मृत:,अब दान देने और दान लेनेवालेके धर्माधर्मका वर्णन सुनो। ब्राह्मणको झूठ बोलनेसे जो अधर्म या पातक बताया गया है उससे चौगुना क्षत्रियको और आठगुना वैश्यको लगता है
bhīṣma uvāca |
pālāśo dvijadaṇḍaḥ syād aśvatthaḥ kṣatriyasya tu |
audumbaraś ca vaiśyasya dharma eṣa yudhiṣṭhira ||
dātuḥ pratigrahītuś ca dharmādharmāv imau śṛṇu |
brāhmaṇasyānṛte 'dharmaḥ proktaḥ pātakasaṃjñitaḥ |
caturguṇaḥ kṣatriyasya vaiśyasyāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า—“ไม้เท้าของพราหมณ์พึงทำด้วยไม้ปาลาศะ ของกษัตริย์พึงทำด้วยไม้อัศวัตถะ (โพธิ์/ไทรศักดิ์สิทธิ์) และของไวศยะพึงทำด้วยไม้อุทุมพร (มะเดื่อพวง) โอ ยุธิษฐิระ! นี่คือกฎแห่งธรรม บัดนี้จงฟังว่าด้วยธรรมและอธรรมของผู้ให้ทานและผู้รับทาน ความผิดที่เรียกว่า ‘บาป’ ซึ่งกล่าวไว้สำหรับพราหมณ์เมื่อกล่าวเท็จนั้น นับเป็นสี่เท่าสำหรับกษัตริย์ และแปดเท่าสำหรับไวศยะ”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma links external markers of discipline (the prescribed staff-wood for each varṇa) with inner ethical accountability, emphasizing that falsehood is blameworthy for all, and that its moral weight is stated to increase for kṣatriyas and vaiśyas relative to brāhmaṇas in this teaching.
In the Anuśāsana Parva dialogue, Yudhiṣṭhira asks about dharma; Bhīṣma continues his instruction by stating rules associated with varṇa conduct (including the proper staff) and then transitions to norms of giving and receiving gifts, introducing a graded discussion of wrongdoing connected to untruth.