Shloka 51
Aṣṭāvakra–Strī-saṃvāda: Dhṛti, hospitality, and a dispute on autonomy
“आप मेरे पूजनीय अतिथि हैं। यह घर आपका ही है। आप निस्संकोच भावसे शीघ्र ही सभी कार्योके लिये हमें आज्ञा दें। हम आपके वशवर्ती किंकर हैं” ।। अथ वैश्रवण् प्रीतो भगवान् प्रत्यभाषत । अर्चितोडस्मि यथान्यायं गमिष्यामि धनेश्वर,तब अत्यन्त प्रसन्न हुए भगवान् अष्टावक्रने कुबेरसे कहा--“धनेश्वर! आपने यथोचित रूपसे मेरा सत्कार किया है। अब आज्ञा दें, मैं यहाँसे जाऊँगा
bhīṣma uvāca— “āpa mere pūjanīya atithi haiṃ. yaha ghara āpakā hī hai. āpa niḥsaṅkoca bhāva se śīghra hī sabhī kāryoṃ ke liye hameṃ ājñā deṃ. hama āpake vaśavartī kiṅkara haiṃ.” atha vaiśravaṇaḥ prīto bhagavān pratyabhāṣata— “arcito ’smi yathānyāyaṃ; gamiṣyāmi dhaneśvara.” tataḥ atyantaṃ prasannaḥ bhagavān aṣṭāvakraḥ kuberam uvāca— “dhaneśvara! tvayā yathocita-rūpeṇa mama satkāraḥ kṛtaḥ. idānīṃ ājñāṃ dehi; ahaṃ iha-sthānāt gamiṣyāmi.”
ภีษมะกล่าวว่า: “ท่านเป็นอาคันตุกะผู้ควรแก่การบูชาของข้าพเจ้า เรือนนี้แท้จริงเป็นของท่านเอง ขอท่านอย่าได้เกรงใจ จงมีบัญชาแก่พวกเราโดยเร็วในกิจทั้งปวง พวกเราล้วนเป็นข้ารับใช้ผู้ขึ้นต่อท่าน” ครั้นแล้วไวศรวณะ (กุเบร) ผู้ยินดี ตอบว่า: “โอ้ผู้เป็นเจ้าแห่งทรัพย์ ข้าพเจ้าได้รับการต้อนรับตามธรรมเนียมอันควรแล้ว บัดนี้จักลาจากไป” ต่อมา พระอัษฏาวักระผู้เป็นที่เคารพยิ่ง มีความปลื้มปีติ กล่าวแก่กุเบรว่า: “โอ้ธเนศวร ท่านได้ให้เกียรติข้าพเจ้าอย่างเหมาะสมแล้ว บัดนี้โปรดอนุญาตให้ข้าพเจ้าไป ข้าพเจ้าจะออกจากที่นี่”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage highlights dharma of atithi-satkāra: a guest is to be treated with reverence, offered full hospitality, and given respectful leave. Proper conduct (yathānyāya/yathocita) and humility in service are presented as ethical ideals.
A host addresses a revered guest with deference, offering the home and readiness to serve. Kubera (Vaishravana), pleased with the proper reception, says he will depart; Ashtavakra, satisfied with the honor shown, asks for permission to leave.