Previous Verse
Next Verse

Shloka 426

अत्रे: पुत्रश्न धर्मात्मा तथा सारस्वत: प्रभु: । उल्मुचु

bhīṣma uvāca |

atreḥ putraś ca dharmātmā tathā sārasvataḥ prabhuḥ |

ulmucuḥ pramucuḥ mahābhāga mumucuḥ śaktimān |

svastyātreyaḥ mitrāvaruṇake putro mahāpratāpo’gastyaḥ |

paramaprasiddho ṛṣiśreṣṭho dṛḍhāyuś cordhvabāhuś ca |

ete mahābhāgā dakṣiṇāṃ diśaṃ nivāsanti |

atha ye paścimāṃ diśaṃ niśritya sadābhyudayaśīlāḥ, teṣāṃ ṛṣīṇāṃ nāmāni śṛṇu |

sa-sahodara-bhrātṛbhiḥ saha uṣaṅguḥ, śaktimān parivyādhaḥ, dīrghatamāḥ, ṛṣir gautamaḥ |

kāśyapaḥ, ekataḥ, dvitāḥ, mahārṣis tritaḥ |

atreḥ putro dharmātmā durvāsāḥ, prabhāvaśālī sārasvataś ca ||

ภีษมะกล่าวว่า “เหล่าฤๅษีผู้ยิ่งใหญ่ซึ่งพำนักในทิศใต้มีดังนี้: บุตรผู้ทรงธรรมของอัตริ และสารถวตะผู้เป็นนาย; อุลมุจุ ปรมุจุ และมุมุจุผู้มีเดชานุภาพอันใหญ่ยิ่ง; สวัสตยาตฺเรยะผู้ทรงพลัง; อคัสตยะ ผู้เป็นบุตรแห่งมิตระและวรุณะ ผู้มีรัศมีแห่งมหาอานุภาพ; อีกทั้งฤๅษีผู้เลื่องลือ ผู้ประเสริฐในหมู่นักบำเพ็ญตบะ คือ ทฤฒายุ และอูรธวพาหุ—มหาบุรุษเหล่านี้สถิตอยู่ในทิศใต้ บัดนี้จงฟังนามของฤๅษีผู้พำนักในทิศตะวันตก อันสัมพันธ์กับความรุ่งเรืองและการผงาดขึ้นอันเป็นมงคลอยู่เนืองนิตย์: อุษังคุพร้อมด้วยพี่น้องร่วมครรภ์; ปริวยาธะผู้ทรงพลัง; ทีรฆตมส; ฤๅษีโคตมะ; กาศยปะ; เอกตะและทวิตะ; มหาฤๅษีตฤตะ; ทุรวาสา บุตรผู้ทรงธรรมของอัตริ; และสารถวตะผู้ทรงอิทธิพล”

अत्रेःof Atri
अत्रेः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअत्रि
FormMasculine, Genitive, Singular
पुत्रःson
पुत्रः:
Karta
TypeNoun
Rootपुत्र
FormMasculine, Nominative, Singular
धर्मात्माrighteous-souled
धर्मात्मा:
Karta
TypeAdjective
Rootधर्मात्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
तथाand also
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
सारस्वतःSārasvata (name of a sage)
सारस्वतः:
Karta
TypeNoun
Rootसारस्वत
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रभुःlord; master
प्रभुः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रभु
FormMasculine, Nominative, Singular
उल्मुचुःUlmucu (sage-name)
उल्मुचुः:
Karta
TypeNoun
Rootउल्मुचु
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रमुचुःPramucu (sage-name)
प्रमुचुः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रमुचु
FormMasculine, Nominative, Singular
महाभागःgreatly fortunate; illustrious
महाभागः:
Karta
TypeAdjective
Rootमहाभाग
FormMasculine, Nominative, Singular
मुमुचुःMumucu (sage-name)
मुमुचुः:
Karta
TypeNoun
Rootमुमुचु
FormMasculine, Nominative, Singular
शक्तिशालीpowerful
शक्तिशाली:
Karta
TypeAdjective
Rootशक्तिशालिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
स्वस्त्यात्रेयःSvastyātreya (Atri-descendant named Svasti-)
स्वस्त्यात्रेयः:
Karta
TypeNoun
Rootस्वस्त्यात्रेय
FormMasculine, Nominative, Singular
मित्रवरुणयोःof Mitra and Varuṇa
मित्रवरुणयोः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमित्रवरुण
FormMasculine, Genitive, Dual
पुत्रःson
पुत्रः:
Karta
TypeNoun
Rootपुत्र
FormMasculine, Nominative, Singular
महाप्रतापीof great splendor/valor
महाप्रतापी:
Karta
TypeAdjective
Rootमहाप्रतापिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
अगस्त्यःAgastya
अगस्त्यः:
Karta
TypeNoun
Rootअगस्त्य
FormMasculine, Nominative, Singular
परमsupreme; very
परम:
Karta
TypeAdjective
Rootपरम
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रसिद्धःwell-known; renowned
प्रसिद्धः:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रसिद्ध
FormMasculine, Nominative, Singular
ऋषिश्रेष्ठःbest of sages
ऋषिश्रेष्ठः:
Karta
TypeNoun
Rootऋषिश्रेष्ठ
FormMasculine, Nominative, Singular
दृढ़ायुःone of firm/long life
दृढ़ायुः:
Karta
TypeNoun
Rootदृढ़ायु
FormMasculine, Nominative, Singular
तथाand also
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
ऊर्ध्वबाहुःone with uplifted arms (name/epithet)
ऊर्ध्वबाहुः:
Karta
TypeNoun
Rootऊर्ध्वबाहु
FormMasculine, Nominative, Singular
एतेthese
एते:
Karta
TypePronoun
Rootएतद्
FormMasculine, Nominative, Plural
महाभागाःillustrious ones
महाभागाः:
Karta
TypeAdjective
Rootमहाभाग
FormMasculine, Nominative, Plural
दक्षिणsouthern
दक्षिण:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootदक्षिण
FormFeminine, Locative, Singular
दिशिin the direction
दिशि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदिश्
FormFeminine, Locative, Singular
निवसन्तिdwell; reside
निवसन्ति:
TypeVerb
Rootनि-√वस्
FormPresent, Third, Plural, Parasmaipada
अथnow; then
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
येwho; those who
ये:
Karta
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Nominative, Plural
पश्चिमwestern
पश्चिम:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootपश्चिम
FormFeminine, Locative, Singular
दिशिin the direction
दिशि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदिश्
FormFeminine, Locative, Singular
निवसन्तःdwelling
निवसन्तः:
Karta
TypeVerb
Rootनि-√वस्
FormPresent active participle, Masculine, Nominative, Plural
सदाalways
सदा:
TypeIndeclinable
Rootसदा
अभ्युदयशीलाःever prospering; ever rising
अभ्युदयशीलाः:
Karta
TypeAdjective
Rootअभ्युदयशील
FormMasculine, Nominative, Plural
तेषाम्of them
तेषाम्:
Adhikarana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Genitive, Plural
ऋषीणाम्of the sages
ऋषीणाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootऋषि
FormMasculine, Genitive, Plural
नामानिnames
नामानि:
Karma
TypeNoun
Rootनामन्
FormNeuter, Accusative, Plural
शृणुhear
शृणु:
TypeVerb
Root√श्रु
FormImperative, Second, Singular, Parasmaipada
सहोदरwith (their) uterine/full
सहोदर:
Karana
TypeAdjective
Rootसहोदर
FormMasculine, Instrumental, Plural
भ्रातृभिःbrothers
भ्रातृभिः:
Karana
TypeNoun
Rootभ्रातृ
FormMasculine, Instrumental, Plural
सहtogether with
सह:
TypeIndeclinable
Rootसह
उषङ्गुःUṣaṅgu (sage-name)
उषङ्गुः:
Karta
TypeNoun
Rootउषङ्गु
FormMasculine, Nominative, Singular
परिव्याधःParivyādha (sage-name)
परिव्याधः:
Karta
TypeNoun
Rootपरिव्याध
FormMasculine, Nominative, Singular
दीर्घतमाःDīrghatamas (sage-name)
दीर्घतमाः:
Karta
TypeNoun
Rootदीर्घतमस्
FormMasculine, Nominative, Singular
ऋषिःsage
ऋषिः:
Karta
TypeNoun
Rootऋषि
FormMasculine, Nominative, Singular
गौतमःGautama
गौतमः:
Karta
TypeNoun
Rootगौतम
FormMasculine, Nominative, Singular
काश्यपःKaśyapa
काश्यपः:
Karta
TypeNoun
Rootकाश्यप
FormMasculine, Nominative, Singular
एकतःEkata (sage-name)
एकतः:
Karta
TypeNoun
Rootएकत
FormMasculine, Nominative, Singular
द्वितःDvita (sage-name)
द्वितः:
Karta
TypeNoun
Rootद्वित
FormMasculine, Nominative, Singular
महर्षिःgreat sage
महर्षिः:
Karta
TypeNoun
Rootमहर्षि
FormMasculine, Nominative, Singular
त्रितःTrita (sage-name)
त्रितः:
Karta
TypeNoun
Rootत्रित
FormMasculine, Nominative, Singular
अत्रेःof Atri
अत्रेः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअत्रि
FormMasculine, Genitive, Singular
धर्मात्माrighteous-souled
धर्मात्मा:
Karta
TypeAdjective
Rootधर्मात्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
पुत्रःson
पुत्रः:
Karta
TypeNoun
Rootपुत्र
FormMasculine, Nominative, Singular
दुर्वासाःDurvāsas
दुर्वासाः:
Karta
TypeNoun
Rootदुर्वासस्
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रभावशालीmighty; influential
प्रभावशाली:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रभावशालिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
सारस्वतःSārasvata (sage-name)
सारस्वतः:
Karta
TypeNoun
Rootसारस्वत
FormMasculine, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhishma
A
Atri
S
Sarasvata
U
Ulmucu
P
Pramucu
M
Mumucu
S
Svastyatreya
M
Mitra
V
Varuna
A
Agastya
D
Dridhayu
U
Urdhvabahu
U
Ushangu
P
Parivyadha
D
Dirghatamas
G
Gautama
K
Kashyapa
E
Ekata
D
Dvita
T
Trita
D
Durvasa
S
Southern direction (Dakṣiṇā diś)
W
Western direction (Paścimā diś)

Educational Q&A

The passage frames revered sages as guardians of the world’s quarters, linking spiritual authority with cosmic order. By naming them by direction, it emphasizes that dharma and auspicious flourishing (abhyudaya) are upheld through the presence, discipline, and renown of ṛṣis across the sacred geography.

Bhishma is enumerating prominent sages who reside in specific directions—first the southern quarter, then the western quarter—presenting a directional catalogue of ṛṣis and their epithets/lineages (notably Agastya as son of Mitra and Varuṇa, and Durvāsā as Atri’s son).