Shloka 54
देवानृषिगणांश्वैव नृपांश्व जगतीश्वरान् । सांख्यं योगं च परमं हव्यं कव्यं तथैव च
bhīṣma uvāca | devān ṛṣigaṇāṁś caiva nṛpāṁś ca jagatīśvarān | sāṅkhyaṁ yogaṁ ca paramaṁ havyaṁ kavyaṁ tathaiva ca ||
ภีษมะกล่าวว่า: พึงสาธยายและระลึกถึงเหล่าเทวะ หมู่ฤๅษี และพระราชาผู้ครองแผ่นดินทั้งหลาย พึงสาธยายสางขยะและโยคะในความหมายอันสูงสุด พร้อมทั้งกล่าวถึงเครื่องบูชาศักดิ์สิทธิ์สำหรับเทวะ (หัวยะ) และสำหรับบรรพชน (กัวยะ) ด้วย การระลึกและสรรเสริญเช่นนี้เป็นมงคลยิ่งและชำระให้บริสุทธิ์แก่สรรพสัตว์ทั้งปวง; เมื่อสาธยายซ้ำแล้วซ้ำเล่า โรคภัยย่อมสงบ และกิจกรรมทั้งหลายย่อมได้รับกำลังเกื้อหนุนอย่างประเสริฐ ดังนั้น โอ้ ภารตะ บุคคลพึงมีจิตผ่องใส สาธยายสรรเสริญพระผู้เป็นเจ้าในยามเช้าและยามเย็นทุกวัน และพร้อมกันนั้นพึงขานนามเทวะ ฤๅษี และพระราชาเหล่านั้นด้วย
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that regular remembrance/recitation of revered beings and sacred principles—gods, sages, righteous rulers, and the highest Sāṅkhya and Yoga, along with havya and kavya—purifies the mind, brings auspiciousness, supports one’s actions, and helps remove afflictions when practiced consistently, especially at dawn and dusk.
In the Anuśāsana Parva’s instruction-setting, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira (addressed as ‘Bharata’) on dharmic conduct. Here he recommends a disciplined daily regimen of devotional recitation and remembrance, linking ethical-spiritual well-being with regular practice.