Shloka 66
उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्य: पुरातन: । शरीरभूतभूद् भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिण:
uttaro gopatir goptā jñānagamyāḥ purātanaḥ | śarīrabhūtabhūd bhoktā kapīndro bhūridakṣiṇaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า: พระองค์ทรงเป็นผู้กอบกู้สูงสุดและที่พึ่งอันประเสริฐ; โคปติ—เจ้าและผู้พิทักษ์โคในฐานะโคปาละ; โคปตา—ผู้คุ้มครองสรรพชีวิต; ทรงเป็นที่รู้ได้ด้วยญาณอันแท้; เป็นผู้โบราณนิรันดร์ พระองค์ทรงค้ำจุนธาตุทั้งหลายที่ประกอบเป็นกาย; ทรงเป็นผู้เสวยสุขอันยิ่ง; ทรงเป็นกปีนทร—ศรีราม เจ้าแห่งวานร; และทรงเป็นผู้ประทานทักษิณาในยัญพิธีอย่างอุดม
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Divine is simultaneously the highest refuge and the active protector of the world: knowable through wisdom, eternal in nature, sustaining embodied life, and exemplifying dharma through protection (especially of the vulnerable, symbolized by cows) and generosity in sacred duty (dakṣiṇā in yajña).
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and praises the Supreme through a sequence of divine names/epithets. This verse strings together titles highlighting protection, metaphysical supremacy, and an avatāra-reference to Śrī Rāma as ‘Lord of the monkeys,’ linking ethical ideals of rulership and sacrifice to devotion.