Shloka 54
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
(तथैव देवि वैश्याश्व॒ लोकयात्राहिता: स्मृता: । अन्ये तानुपजीवन्ति प्रत्यक्षफलदा हि ते ।।
tathaiva devi vaiśyāś ca lokayātrāhitāḥ smṛtāḥ | anye tān upajīvanti pratyakṣaphaladā hi te || yadi na syus tathā vaiśyā na bhaveyus tathā pare || vaiśyasya satataṁ dharmaḥ pāśupālyaṁ kṛṣis tathā | agnihotraparisphando dānādhyayanam eva ca | atithisatkāraḥ śamo damo brāhmaṇānāṁ svāgataṁ tyāgaś ca ||
พระมหेशวรตรัสว่า “ข้าแต่พระเทวี ในทำนองเดียวกัน ไวศยะทั้งหลายถูกจดจำว่าเป็นผู้เกื้อหนุนการดำเนินไปแห่งชีวิตของสังคม. วรรณะอื่นย่อมดำรงชีพโดยอาศัยพวกเขา เพราะพวกเขาให้ผลที่เห็นได้โดยตรงและฉับพลัน. หากไม่มีไวศยะ วรรณะอื่นก็ย่อมไม่อาจดำรงอยู่. ธรรมประจำของไวศยะคือ การเลี้ยงสัตว์ การเพาะปลูกและการค้าขาย การประกอบอัคนิโหตรเป็นนิตย์ การให้ทาน และการศึกษา; พร้อมด้วยความประพฤติดีอาศัยสัทปถะ—การต้อนรับแขก ความสงบและการสำรวมตน การต้อนรับและยกย่องพราหมณ์ และความเอื้อเฟื้อด้วยการสละ.”
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
The passage frames the Vaiśya’s dharma as socially indispensable: by producing tangible goods and services (agriculture, cattle-rearing, trade), they sustain the livelihood of all, and their ethical ideal includes ritual responsibility (Agnihotra), learning, charity, hospitality, self-control, and honoring Brahmins.
In Anuśāsana Parva’s instruction setting, Mahēśvara addresses Devī and explains the role and duties of the Vaiśya order, emphasizing that the other orders depend on them for practical sustenance and that their prescribed conduct combines economic work with religious and moral disciplines.