Shloka 141
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
जब गृहस्थोंके यहाँ रसोईघरका धुआँ निकलना बंद हो जाय
yadā gṛhasthānāṃ gṛheṣu mahānasa-dhūmo niḥsaraṇaṃ nivartate, musalena dhānya-kuṭanasyāpi śabdo na śrūyate—sarvatra śāntiḥ syāt; cullī-agniḥ praśāmyati; gṛhasthāḥ sarve bhojanaṃ kṛtvā nivṛttāḥ syuḥ; bhājanānāṃ paritaḥ parivahanaṃ na pravartate; bhikṣavaś ca bhikṣāṃ yācitvā nivṛttā bhavanti—tāvat kālaṃ ṛṣīn atithīṃś ca pratīkṣeta, tataḥ śeṣa-bhūtaṃ annaṃ svayaṃ gṛhṇīyāt. evaṃ kṛtvā satya-dharme ’nurāgī śāntaḥ puruṣo muni-dharma-yukto bhavati, muni-dharma-pālanasya phalaṃ labhate. yasya darpo nāsti nābhimānaḥ, yo na aprasannaḥ na vismitaḥ, yaḥ śatru-mitrayoḥ samadarśī sarva-bhūteṣu maitrī-bhāvaṃ dhārayati, sa eva dharma-vettṛṣu uttama ṛṣiḥ.
เมื่อในเรือนของคฤหัสถ์ควันจากครัวไม่ลอยขึ้นอีก เสียงตำข้าวด้วยสากไม่ดังและความเงียบปกคลุม; เมื่อไฟเตาได้มอดดับ; เมื่อคนทั้งบ้านกินเสร็จสิ้น; เมื่อการยกภาชนะไปมาหยุดลง; และเมื่อผู้ขอทานทั้งหลายขอทานแล้วจากไป—จนถึงกาลเช่นนั้น คฤหัสถ์พึงเฝ้าคอยฤๅษีและแขกผู้มาเยือน แล้วจึงค่อยรับประทานอาหารที่เหลือด้วยความสำรวม การประพฤติเช่นนี้ทำให้ผู้สงบ ผู้รักธรรมแห่งสัจจะ สอดคล้องกับวัตรของเหล่ามุนีและได้ผลแห่งการปฏิบัติ และผู้ใดไร้ความหยิ่งและความถือตัว ไม่หม่นหมอง ไม่แสดงความพิศวงเพื่ออวดตน เห็นมิตรและศัตรูเสมอกัน พร้อมมีไมตรีต่อสรรพสัตว์—ผู้นั้นแลเป็นผู้รู้ธรรมอันยอดยิ่ง เป็นฤๅษีแท้ในหมู่นักปราชญ์
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
A householder should prioritize hospitality and almsgiving: wait until the day’s opportunities to feed sages, guests, and mendicants have passed, and only then eat what remains. The deeper ethic is humility and universal friendliness—freedom from pride, steady composure, and equal regard for friend and enemy—presented as the mark of a true knower of dharma.
Maheshvara instructs on proper conduct for householders. He describes practical signs that the household’s meal-service has ended (no kitchen smoke, no pounding, fire out, utensils stilled, beggars gone) and says one should keep watch for late-arriving sages/guests until then. He concludes by defining the inner qualities that complete this outer practice: egolessness, emotional steadiness, impartiality, and benevolence.