Shloka 22
अध्याय १२८: शिव–उमा संवादः — तिलोत्तमा, श्मशान-मेध्यता, तथा चातुर्वर्ण्य-धर्मः
Chapter 128: Śiva–Umā Dialogue—Tilottamā, the Ritual Valence of the Śmaśāna, and the Fourfold Duty-Code
(सुदुर्विनीत: पुत्रो वा जामाता वा प्रमार्जक: । दारा वा प्रतिकूलास्ते तेनासि हरिण: कृश: ।। अथवा यह भी सम्भव है कि तुम्हारा पुत्र दुर्विनीत--उद्दण्ड हो, या दामाद घरकी सारी सम्पत्ति झाड़-पोंछकर ले जानेवाला हो या तुम्हारी पत्नी प्रतिकूल स्वभावकी हो; इसीसे तुम कृशकाय और पीले होते जा रहे हो ।। भ्रातरो5तीव विषमा: पिता वा क्षुत्क्षतों मृत: । माता ज्येष्ठो गुरुर्वापि तेनासि हरिण: कृश: ।। तुम्हारे भाई बड़े बेईमान हों अथवा तुम्हारे पिता, माता या ज्येष्ठ भाई एवं गुरुजन भूखसे दुर्बल होकर मर गये हों, इस बातकी भी सम्भावना है। शायद इसीसे तुम्हारे शरीरका रंग सफेद हो गया है और तुम सूखते चले जा रहे हो ।। ब्राह्मणो वा हतो गौर्वा ब्रह्मस्वं वा हृतं पुरा । देवस्वं वाधिकं काले तेनासि हरिण: कृश: ।। अथवा यह भी अनुमान होता है कि पहले तुमने किसी ब्राह्मण या गौकी हत्या की हो, किसी ब्राह्मण या देवताका किसी समय अधिक-से-अधिक धन चुरा लिया हो, इसीलिये तुम कृशकाय और पीले हो रहे हो ।। ह्ृतदारो<थ वृद्धो वा लोके द्विष्टोडथ वा नरै: । अविज्ञानेन वा वृद्धस्तेनासि हरिण: कृश: ।। यह भी सम्भव है कि तुम्हारी स्त्रीका किसीने अपहरण कर लिया हो। अथवा तुम बूढ़े हो चले हो या जगतके मनुष्य तुमसे द्वेष करने लगे हों। अथवा अज्ञानके द्वारा ही तुम बढ़े- चढ़े हो और इसीलिये चिन्ताके कारण तुम्हारा शरीर सफेद तथा दुर्बल हो गया हो ।। वार्थक्यार्थ धन दृष्ट््वा स्वां श्रीर्वापि परै््ठता । वृत्तिर्वा दुर्जनापेक्षा तेनासि हरिण: कृश: ।।) बुढ़ापेके लिये तुम्हारे पास धनका संग्रह देखकर दूसरोंने तुम्हारी उस निजी सम्पत्तिका अपहरण कर लिया हो अथवा जीविकाके लिये दुष्ट पुरुषोंकी अपेक्षा रखनी पड़ती हो, इसकी भी सम्भावना जान पड़ती है। शायद इसी चिन्तासे तुम्हारा शरीर दुबला होता और पीला पड़ता जा रहा हो ।। इष्टभार्यस्य ते नूनं प्रातिवेश्यो महाधन: । युवा सुललित: कामी तेनासि हरिण: कृश:,यह भी सम्भव है कि तुम्हारी स्त्री परम सुन्दरी होनेके कारण तुम्हें बहुत प्रिय हो और तुम्हारे पड़ोसमें ही कोई बहुत सुन्दर, महाधनी और कामी नवयुवक निवास करता हो! इसी चिन्तासे तुम दुबले और पीले पड़ते जा रहे हो
sudurvinītaḥ putro vā jāmātā vā pramārjakaḥ | dārā vā pratikūlāste tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
bhrātaro'tīva viṣamāḥ pitā vā kṣutkṣato mṛtaḥ | mātā jyeṣṭho gururvāpi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
brāhmaṇo vā hato gaurvā brahmasvaṃ vā hṛtaṃ purā | devasvaṃ vādhikaṃ kāle tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
hṛtadāro'tha vṛddho vā loke dviṣṭo'tha vā naraiḥ | avijñānena vā vṛddhastenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
vārthakārthaṃ dhana dṛṣṭvā svāṃ śrīrvāpi paraiḥ hṛtā | vṛttirvā durjanāpekṣā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
iṣṭabhāryasya te nūnaṃ prātiveśyo mahādhanaḥ | yuvā sulalitaḥ kāmī tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
พราหมณ์กล่าวว่า— “บางทีบุตรของท่านอาจเกเรไร้วินัย หรือบุตรเขยเป็นดั่ง ‘คนกวาด’ ที่กวาดเอาทรัพย์ในเรือนท่านไปจนสิ้น หรือภรรยาของท่านมีอุปนิสัยขัดเคือง—เพราะเหตุนั้นเอง โอ้กวางเอ๋ย ท่านจึงซูบผอมและซีดเหลืองลง หรือบางทีพี่น้องของท่านคดโกงยิ่งนัก หรือบิดาของท่านสิ้นชีวิตเพราะความอดอยากจนทรุดโทรม หรือมารดา พี่ชายผู้ใหญ่ หรือครูอาจารย์ก็ล่วงลับไปเช่นนั้น—เพราะเหตุนั้นท่านจึงซูบผอมและซีดเหลือง หรือบางทีครั้งก่อนท่านได้ฆ่าพราหมณ์หรือโค หรือเคยลักเอาทรัพย์ของพราหมณ์ หรือในกาลใดกาลหนึ่งได้ล่วงเกินเอาทรัพย์ของเทวะเกินควร—เพราะเหตุนั้นท่านจึงซูบผอมและซีดเหลือง หรือบางทีภรรยาของท่านถูกลักพา หรือท่านเข้าสู่วัยชรา หรือผู้คนในโลกเริ่มชิงชังท่าน หรือท่าน ‘เติบโต’ ด้วยความไม่รู้—เพราะเหตุนั้นท่านจึงซูบผอมและซีดเหลือง หรือเมื่อผู้อื่นเห็นว่าท่านสะสมทรัพย์ไว้เพื่อยามชรา เขาจึงยึดเอาความรุ่งเรืองของท่านไป หรือเพื่อเลี้ยงชีพท่านต้องพึ่งพาคนพาล—เพราะเหตุนั้นท่านจึงซูบผอมและซีดเหลือง หรือแน่แท้ เพราะท่านมีภรรยาที่รักยิ่ง จึงมีเพื่อนบ้านผู้มั่งคั่งนักอาศัยอยู่ใกล้—หนุ่มแน่น รูปงาม และใคร่จัด—เพราะเหตุนั้น โอ้กวางเอ๋ย ท่านจึงซูบผอมและซีดเหลือง”
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The passage probes the moral and social causes behind a person’s visible decline: domestic disorder, dependence on the wicked, social hatred, and especially grave transgressions like harming a Brahmin or cow or stealing sacred property. It implies that inner ethical failure and unresolved wrongdoing manifest outwardly as anxiety, loss of vitality, and misfortune.
A Brahmin addresses a man who appears emaciated and pale, offering a series of possible explanations—ranging from family troubles and bereavement to theft, abduction, old age, social enmity, and serious sins. The repeated refrain ‘therefore you are thin and pale’ functions as a diagnostic, pressing the listener toward self-examination and confession of the true cause.