Shloka 60
उपदेशदोषप्रसङ्गः (Upadeśa-doṣa-prasaṅgaḥ) — The Risk of Misapplied Counsel
द्विजश्रेष्ठ! ब्रह्मन! इसी कारणसे मैं आपकी ओर देखकर हँसता हूँ। आपका अनादर करनेके लिये मैं आपकी हँसी नहीं उड़ाता हूँ; क्योंकि आप मेरे गुरु हैं ।। विपर्ययेण मे मन्युस्तेन संतप्यते मन: । जातिं स्मराम्यहं तुभ्यमतस्त्वां प्रहसामि वै,यह जो उलट-फेर हुआ है, इससे मुझको बड़ा खेद है और इसीसे मेरा मन संतप्त रहता है। मैं अपनी और आपकी भी पूर्वजन्मकी बातोंको याद करता हूँ; इसीलिये आपकी ओर देखकर हँस देता हूँ
viparyayeṇa me manyus tena santapyate manaḥ | jātiṁ smarāmy ahaṁ tubhyam atas tvāṁ prahasāmi vai ||
โอผู้ประเสริฐในหมู่ทวิชะ โอพราหมณ์ ด้วยเหตุนี้ข้าจึงหัวเราะเมื่อมองท่าน; หาใช่เพื่อดูหมิ่นไม่—เพราะท่านคือครูของข้า ความกลับตาลปัตรนี้ทำให้ข้าโศกเศร้า ใจจึงร้อนรุ่ม ข้าระลึกถึงความผูกพันและฐานะของเราทั้งสองในชาติปางก่อน; เพราะฉะนั้นเมื่อมองท่าน ข้าจึงเผลอยิ้มออกมาเอง
पुरोहित उवाच
Educational Q&A
Even when circumstances invert social or personal roles, one should not abandon reverence for one’s guru. The speaker clarifies that outward laughter can arise from inner sorrow and remembrance, not from contempt; ethical intent (bhāva) matters in judging an act.
The priest addresses a brāhmaṇa (who is also his guru) and explains why he smiles while looking at him: a painful reversal has occurred, troubling his mind. Recalling their connection from former births, he smiles involuntarily, while explicitly denying any intention to insult his teacher.