Shloka 19
Āpava
Vasiṣṭha) and the Vasus: the Kāmadhenu Theft and the Curse (Śaṃtanu–Gaṅgā Saṃvāda
कुर्यादपूर्व न कृतं यदन्यै- विंधित्समान: किमु तत्र साधु । (धर्माधर्मो सुविनिश्चित्य सम्यक् कार्याकार्येष्वप्रमत्तश्नरेद् यः । स वै धीमान् सत्यसन्ध: कृतात्मा राजा भवेल्लोकपालो महिम्ना ।। यदा भवेत् संशयो धर्मकार्ये कामार्थे वा यत्र विन्दन्ति सम्यक् । कार्य तत्र प्रथमं धर्मकार्य न तौ कुर्यादर्थकामौ स धर्म: ।।) ब्रुवाणमेनं नृपतिं ययातिं नृपोत्तमो वसुमानब्रवीत् तम्,जो शुभ कर्म करनेकी इच्छा रखता है, वह ऐसा काम नहीं कर सकता, जिसे अन्य राजाओंने नहीं किया हो। जो धर्म और अधर्मका भलीभाँति निश्चय करके कर्तव्य और अकर्तव्यके विषयमें सावधान होकर विचरता है, वही राजा बुद्धिमान, सत्यप्रतिज्ञ और मनस्वी है। वह अपनी महिमासे लोकपाल होता है। जब धर्मकार्यमें संशय हो अथवा जहाँ न्यायत: काम और अर्थ दोनों आकर प्राप्त हों, वहाँ पहले धर्मकार्यका ही सम्पादन करना चाहिये, अर्थ और कामका नहीं। यही धर्म है। इस प्रकारकी बातें कहनेवाले राजा ययातिसे नृपश्रेष्ठ वसुमान् बोले
pratardana uvāca |
kur yād apūrvaṁ na kṛtaṁ yad anyair vindhitsamānaḥ kimu tatra sādhu |
(dharmādharmo su-viniścitya samyak kāryākāryeṣv apramattaś cared yaḥ |
sa vai dhīmān satya-sandhaḥ kṛtātmā rājā bhavel loka-pālo mahimnā ||
yadā bhavet saṁśayo dharma-kārye kāmārthe vā yatra vindanti samyak |
kāryaṁ tatra prathamaṁ dharma-kāryaṁ na tau kuryād artha-kāmau sa dharmaḥ ||)
bruvāṇam enaṁ nṛpatiṁ yayātiṁ nṛpottamo vasumān abravīt tam |
ปรตารทนะกล่าวว่า “ผู้ใดใฝ่หาความดีแท้ ย่อมไม่ไล่ตามความแปลกใหม่เพียงเพื่อความแปลกใหม่—หมายจะทำกิจที่กษัตริย์องค์อื่นไม่เคยทำ; คุณธรรมอยู่ตรงไหนเล่า? กษัตริย์ผู้มีปัญญาคือผู้ที่วินิจฉัยธรรมะและอธรรมะให้ชัดเจน แล้วดำเนินอย่างระมัดระวังในสิ่งที่ควรทำและไม่ควรทำ กษัตริย์เช่นนั้น—มั่นคงในสัจจะและสำรวมตน—ย่อมเป็นผู้พิทักษ์โลกด้วยเดชานุภาพของตนเอง และเมื่อเกิดความสงสัยในกิจแห่งธรรมะ หรือเมื่อสถานการณ์หนึ่งเสนอทั้งความสุข (กาม) และผลประโยชน์ (อรรถ) ราวกับชอบธรรมทั้งคู่ พึงทำกิจแห่งธรรมะก่อน อย่าให้ผลประโยชน์และความสุขนำหน้า—นั่นแหละคือธรรมะ” ขณะถ้อยคำนี้กล่าวแก่พระเจ้ายยาติ วสุมานผู้ประเสริฐในหมู่กษัตริย์ก็ได้ทูลต่อพระองค์
प्रतर्दन उवाच
Educational Q&A
A ruler (and by extension any decision-maker) must clearly distinguish dharma from adharma and remain vigilant about duty. When choices involve competing aims—especially artha (advantage) and kāma (pleasure)—dharma must be done first; profit and pleasure are not to be pursued ahead of righteousness.
Pratardana articulates principles of righteous kingship and ethical prioritization, addressing King Yayāti. After these statements are made, Vasumān—described as an excellent king—responds to Yayāti, indicating a continuing dialogue on royal conduct.