Shloka 9
Āśramadharma and the Marks of the Muni
Yayāti–Aṣṭaka Saṃvāda
विश्वाच्या सहितो रेमे व्यभ्राजन्नन्दने वने | अलकायां स काल तु मेरुशज़े तथोत्तरे,वे नरेश शुभ भोगोंको प्राप्त करके पहले तो तृप्त एवं आनन्दित होते थे; परंतु जब यह बात ध्यानमें आती कि ये हजार वर्ष भी पूरे हो जायँगे, तब उन्हें बड़ा खेद होता था। कालतत्त्वको जाननेवाले पराक्रमी राजा ययाति एक-एक कला और काष्ठाकी गिनती करके एक हजार वर्षके समयकी अवधिका स्मरण रखते थे। राजर्षि ययाति हजार वर्षोकी जवानी पाकर नन्दनवनमें विश्वाची अप्सराके साथ रमण करते और प्रकाशित होते थे। वे अलकापुरीमें तथा उत्तर दिशावर्ती मेरशिखरपर भी इच्छानुसार विहार करते थे। धर्मात्मा नरेशने जब देखा कि समय अब पूरा हो गया, तब वे अपने पुत्र पुरुके पास आकर बोले --
Vaiśampāyana uvāca | Viśvācā-sahito reme vyabhrājan nandane vane | Alakāyāṃ sa kālaṃ tu meruśṛṅge tathottare ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—พระยยาติพร้อมด้วยนางอัปสรวิศวาจา รื่นรมย์อยู่ในสวนนันทนะและส่องประกายด้วยทิพยโภค. ชั่วระยะหนึ่งพระองค์ยังเสด็จเที่ยวตามพระประสงค์ ณ อลกา และบนยอดเขาพระสุเมรุทางทิศเหนือ. แต่ถึงกระนั้น ความตระหนักว่ากำหนดหนึ่งพันปีกำลังร่อยหรอลง ก็ยังทิ้งเงาแห่งความรำพึงเศร้าไว้ในพระทัย; เพราะผู้รู้กาลย่อมไม่อาจฝ่าฝืนกฎของกาลด้วยความเพลิดเพลินได้.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even the highest pleasures are governed by Kāla (Time). Awareness of time’s limit turns enjoyment into reflection: indulgence is finite, and attachment to it inevitably leads to sorrow when its term ends.
Yayāti, accompanied by the apsaras Viśvācā, enjoys celestial pleasures in Nandana grove and also roams in Alakā and on Mount Meru’s northern heights. The passage frames his splendor while hinting at the approaching end of his allotted period of enjoyment.