Shloka 7
Āśramadharma and the Marks of the Muni
Yayāti–Aṣṭaka Saṃvāda
स सम्प्राप्य शुभान् कामांस्तृप्त: खिन्नश्न पार्थिव: । काल वर्षसहस्रान्तं सस्मार मनुजाधिप:,वे नरेश शुभ भोगोंको प्राप्त करके पहले तो तृप्त एवं आनन्दित होते थे; परंतु जब यह बात ध्यानमें आती कि ये हजार वर्ष भी पूरे हो जायँगे, तब उन्हें बड़ा खेद होता था। कालतत्त्वको जाननेवाले पराक्रमी राजा ययाति एक-एक कला और काष्ठाकी गिनती करके एक हजार वर्षके समयकी अवधिका स्मरण रखते थे। राजर्षि ययाति हजार वर्षोकी जवानी पाकर नन्दनवनमें विश्वाची अप्सराके साथ रमण करते और प्रकाशित होते थे। वे अलकापुरीमें तथा उत्तर दिशावर्ती मेरशिखरपर भी इच्छानुसार विहार करते थे। धर्मात्मा नरेशने जब देखा कि समय अब पूरा हो गया, तब वे अपने पुत्र पुरुके पास आकर बोले --
sa samprāpya śubhān kāmāṁs tṛptaḥ khinnaś ca pārthivaḥ | kāla-varṣa-sahasrāntaṁ sasmāra manujādhipaḥ ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ครั้นพระราชาได้เสวยสุขอันเป็นมงคลแล้ว ในเบื้องต้นก็อิ่มเอม; แต่แล้วก็เกิดความอ่อนล้าในใจ พระผู้เป็นใหญ่เหนือมนุษย์ระลึกอยู่เนืองๆ ถึงขอบเขตแห่งกาล—วันที่ครบหนึ่งพันปี. ดังนั้น แม้อยู่ท่ามกลางความรื่นรมย์ ความตระหนักถึงความจำกัดของกาลก็ยังบังเกิดความรำพึงเศร้าในดวงใจ เพราะความสุขมิอาจดับความกังวลที่เกิดจากความไม่เที่ยงได้โดยสิ้นเชิง.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even when one gains ‘auspicious’ pleasures, satisfaction is unstable because time is finite. Awareness of Kāla (time) exposes the impermanence of enjoyment, prompting weariness and ethical reflection about attachment to sense-pleasures.
The narrator describes a king who has obtained many pleasures and feels satisfied, yet he repeatedly remembers that the allotted period—ending with a thousand years—will be completed. This remembrance makes him dejected despite his enjoyments.