Shloka 26
Āśramadharma and the Marks of the Muni
Yayāti–Aṣṭaka Saṃvāda
(पुदिति नरकस्याख्या दु:ःखं हि नरकं विदु: । पुतस्त्राणात् ततः पुत्त्रमिहेच्छन्ति परत्र च ।। आत्मन: सदृशः पुत्र: पितृदेवर्षिपूजने । यो बहूनां गुणकर: स पुत्रो ज्येष्ठ उच्यते ।। ज्येष्ठांशभाक् स गुणकृदिह लोके परत्र च | श्रेयान् पुत्रो गुणोपेत:ः स पुत्रो नेतरो वृथा ।। वदन्ति धर्म धर्मज्ञा: पितृणां पुत्रकारणात् ।) 'पुत' यह नरकका नाम है। नरकको दुःखरूप ही मानते हैं पुत नामक नरकसे त्राण (रक्षा) करनेके कारण ही लोग इहलोक और परलोकमें पुत्रकी इच्छा करते हैं। अपने अनुरूप पुत्र देवताओं, ऋषियों और पितरोंके पूजनका अधिकारी होता है। जो बहुत-से मनुष्योंके लिये गुणकारक (लाभदायक) हो, उसीको ज्येष्ठ पुत्र कहते हैं। वह गुणकारक पुत्र ही इहलोक और परलोकमें ज्येष्ठके अंशका भागी होता है। जो उत्तम गुणोंसे सम्पन्न है, वही पुत्र श्रेष्ठ माना गया है, दूसरा नहीं। गुणहीन पुत्र व्यर्थ कहा गया है। धर्मज्ञ पुरुष पुत्रके ही कारण पितरोंके धर्मका बखान करते हैं। यदुनाहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च । न चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम्,बाद मेरी अवहेलना की है; तुर्वसु, द्रह्मु तथा अनुने भी मेरा बड़ा तिरस्कार किया है
vaiśampāyana uvāca |
put iti narakasyākhyā duḥkhaṃ hi narakaṃ viduḥ |
putastrāṇāt tataḥ putram ihecchanti paratra ca ||
ātmanaḥ sadṛśaḥ putraḥ pitṛdevarṣipūjane |
yo bahūnāṃ guṇakaraḥ sa putro jyeṣṭha ucyate ||
jyeṣṭhāṃśabhāk sa guṇakṛd iha loke paratra ca |
śreyān putro guṇopetaḥ sa putro netaro vṛthā ||
vadanti dharma dharmajñāḥ pitṝṇāṃ putrakāraṇāt ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “คำว่า ‘ปุต’ เป็นนามของนรก; นรกนั้นรู้กันว่าเป็นรูปแห่งความทุกข์โดยแท้ เพราะบุตรช่วยไถ่ (บรรพชน) ให้พ้นจากนรกที่ชื่อ ‘ปุต’ มนุษย์จึงปรารถนาบุตรทั้งในโลกนี้และโลกหน้า บุตรผู้เสมอบิดาย่อมมีสิทธิ์ประกอบการบูชาปิตฤ เทพ และฤๅษี ผู้ใดเป็นผู้ก่อให้เกิดคุณและประโยชน์แก่คนเป็นอันมาก ผู้นั้นจึงเรียกว่า ‘บุตรผู้ใหญ่’ บุตรผู้เป็นคุณนั้นย่อมได้ส่วนแห่งผู้ใหญ่ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า บุตรผู้ประกอบด้วยคุณธรรมอันประเสริฐเท่านั้นเป็นบุตรที่เลิศ; ส่วนผู้อื่นเป็นเพียงบุตรแต่ชื่อ เปล่าประโยชน์ ดังนี้แลผู้รู้ธรรมกล่าวไว้ ยกย่องธรรมของบรรพชนเพราะมีบุตร” แต่ถึงกระนั้น ยทุได้ดูหมิ่นเรา; ตุรวสุด้วย และดรุหยู กับ อนุก็ได้เหยียดหยามเราอย่างร้ายแรง”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
A son is valued not merely by birth but by dharmic capacity: he should be fit for honoring gods, sages, and ancestors, and should be ‘guṇakara’—beneficial and virtuous. Such a qualified son is considered truly ‘jyeṣṭha’ and worthy of precedence; a son without virtues is described as futile.
Vaiśampāyana explains a traditional rationale for desiring a son: the son is said to ‘rescue’ from the hell named Put through ancestral rites and dharmic conduct. He then reframes seniority and worth—true elder status belongs to the son who benefits many and embodies good qualities, both for this world and the next.