Adhyaya 78
ययाति-देवयानी-शर्मिष्ठा विवादः — Śukra’s Curse and the Disclosure of Lineage
Upa-parva: Sambhava Upa-Parva (Genealogies and Dynastic Origins)
Vaiśaṃpāyana narrates Devayānī’s distress upon learning that Śarmiṣṭhā has borne a child. Devayānī confronts Śarmiṣṭhā, who asserts that a dharmic-seeming r̥ṣi fathered the child and that she did not act unlawfully; Devayānī requests identifying details (gotra/name), but Śarmiṣṭhā claims the ascetic’s radiance prevented questioning. Devayānī later encounters multiple boys in the forest; their gestures reveal Yayāti as father and Śarmiṣṭhā as mother, exposing concealed relationships. Devayānī condemns the breach of hierarchy and dependency, then departs in anger to her father Śukra (Uśanas). Before Śukra, Devayānī frames the situation as dharma overturned by adharma and reports that Śarmiṣṭhā has three sons while she has two. Śukra censures Yayāti for crossing limits and pronounces a curse of immediate old age. Yayāti argues a counter-duty: refusing a woman’s request in season is condemned by dharma-discourse; acting from fear of adharma, he approached Śarmiṣṭhā. Śukra maintains the sanction but allows a conditional mitigation: Yayāti may transfer old age to another willing person. The chapter closes with the stipulation that a son who grants youth will become king and gain longevity, fame, and progeny—linking ethical exchange to political succession.
Chapter Arc: देवताओं की सभा में इन्द्र को पराक्रम के लिए उकसाया जाता है; उसी समय पृथ्वी पर असुर-राज वृषपर्वा की कन्याओं के बीच एक साधारण स्नान-स्थल पर भाग्य एक बड़ा कलह रच देता है। → देवयानी (शुक्राचार्य की पुत्री) और शर्मिष्ठा (वृषपर्वा की पुत्री) वन में सहेलियों संग स्नान करती हैं। वस्त्रों की अदला-बदली/भ्रम से अहंकार और वर्ग-गर्व भड़क उठता है; शर्मिष्ठा क्रोध में देवयानी को तृण-लताओं से ढके कुएँ में धकेल देती है और बिना पीछे देखे लौट जाती है। → कुएँ में पड़ी देवयानी सहायता के लिए पुकारती है। नहुषनन्दन ययाति वहाँ आता है; देवयानी अपना दाहिना हाथ बढ़ाकर कहती है कि उसे पकड़कर बाहर निकालो—ययाति उसे कुएँ से उबारता है, और यह स्पर्श/उद्धार आगे के बंधन का बीज बन जाता है। → देवयानी अपनी पहचान बताती है—वह संजीवनी-विद्या वाले शुक्राचार्य की पुत्री है—और अपमान का वृत्तांत कहती है। वह दासी घूर्णिका को संदेश देकर पिता को बुलवाती है और घोषणा करती है कि अब वह वृषपर्वा के नगर में प्रवेश नहीं करेगी। → देवयानी का कठोर संकल्प और शुक्राचार्य को भेजा गया संदेश—अब असुर-राज के कुल पर क्या दण्ड/प्रायश्चित्त आएगा, और ययाति-देवयानी का यह संयोग किस परिणति तक जाएगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माजल बछ। डे अष्टसप्ततितमोब< ध्याय: देवयानी और शर्मिष्ठाका कलह
ไวศัมปายนะกล่าวว่า โอ้ผู้ประเสริฐในวงศ์ภารตะ เมื่อคชะกลับมาหลังสำเร็จวิชามฤตสัญชีวนีแล้ว เหล่าเทวะทั้งปวงยินดีเป็นอย่างยิ่ง ครั้นได้เรียนวิชานั้นจากคชะแล้ว พวกเขาก็เห็นว่ากิจที่มุ่งหมายสำเร็จสมบูรณ์
Verse 2
सर्व एव समागम्य शतक्रतुमथाब्रुवन् । कालस्ते विक्रमस्याद्य जहि शत्रून् पुरन्दर,फिर सबने मिलकर इन्द्रसे कहा--'पुरन्दर! अब आपके लिये पराक्रम करनेका समय आ गया है, अपने शत्रुओंका संहार कीजिये”
แล้วทุกองค์พร้อมใจกันประชุมและกราบทูลศตกฤตุ (อินทร์) ว่า “โอ้ปุรันทรา บัดนี้ถึงกาลแห่งวีรกรรมของท่านแล้ว จงประหารศัตรูทั้งหลายเสีย”
Verse 3
एवमुक्तस्तु सहितैस्त्रिदशैर्मघवांस्तदा । तथेत्युक्त्वा प्रचक्राम सोडपश्यत वने स्त्रिय:
ครั้นเหล่าเทพผู้มาชุมนุมกล่าวดังนั้นแล้ว มฆวาน (พระอินทร์) ในกาลนั้นตอบว่า “เป็นเช่นนั้นเถิด” แล้วออกเดินทางสู่โลกมนุษย์ ที่นั่นในป่าแห่งหนึ่ง พระองค์ทอดพระเนตรเห็นสตรีเป็นอันมาก
Verse 4
क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमे । वायुभूत: स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत्
ในป่าอันรื่นรมย์ดุจสวนสวรรค์ไจตรรถ เมื่อเหล่าสาวน้อยกำลังเริงเล่นอยู่ พระอินทร์ทรงแปลงเป็นลม แล้วทรงพัดให้ผ้านุ่งห่มทั้งปวงของพวกนางปะปนสับสนกัน
Verse 5
ततो जलात् समुत्तीर्य कन्यास्ता: सहितास्तदा । वस्त्राणि जगृहुस्तानि यथासन्नान्यनेकश:
แล้วเหล่าสาวน้อยทั้งหลายก็ขึ้นจากน้ำพร้อมกัน ต่างพากันหยิบฉวยผ้านุ่งห่มนานาชนิดของตนซึ่งวางไว้ใกล้ ๆ
Verse 6
तत्र वासो देवयान्या: शर्मिष्ठा जगृहे तदा । व्यतिमिश्रमजानन्ती दुहिता वृषपर्वण:
ณ ที่นั้นในกาลนั้นเอง ศรมิษฐา ธิดาแห่งวฤษปัรวะ โดยไม่รู้ว่าผ้านุ่งห่มปะปนกันแล้ว จึงหยิบเอาผ้าของเทวยานีไปโดยไม่เจตนา
Verse 7
ततस्तयोर्मिथस्तत्र विरोध: समजायत । देवयान्याश् राजेन्द्र शर्मिष्ठाया श्ष॒ तत्कृते,राजेन्द्र! उस समय वस्त्रोंकी अदला-बदलीको लेकर देवयानी और शर्मिष्ठा दोनोंमें वहाँ परस्पर बड़ा भारी विरोध खड़ा हो गया
ข้าแต่พระราชา! ครั้นแล้วเพราะเหตุนั้นเอง ณ ที่นั้น เทวยานีกับศรมิษฐาจึงบังเกิดวิวาทขัดแย้งกันอย่างรุนแรง
Verse 8
देवयान्युवाच कस्माद गृह्नासि मे वस्त्र शिष्या भूत्वा ममासुरि | समुदाचारहीनाया न ते साधु भविष्यति
Devayānī said: “O Asura girl, how can you take my garment after becoming my pupil? You are devoid of the refined conduct upheld by the virtuous; therefore, no good will come to you.”
Verse 9
शर्मिष्टोवाच आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम । स्तौति वन्दीव चाभीक्ष्णं नीचे: स्थित्वा विनीतवत्
Śarmiṣṭhā said: “Whether my father is seated or lying down, your father stands below like a humble attendant and, like a court-bard, repeatedly praises my father.”
Verse 10
याचतत्त्वं हि दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्नतः । सुताहं स्तूयमानस्य ददतो<प्रतिगृह्नतः
Vaiśampāyana said: “You are the daughter of one who begs—of one who praises in order to receive. But I am the daughter of one who is praised, who gives to others, and who does not accept gifts in return.”
Verse 11
आदुन्वस्व विदुन्वस्व द्रह्म कुप्पस्व याचकि । अनायुधा सायुधाया रिक्ता क्षुभ्यसि भिक्षुकि । लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न हि त्वां गणयाम्पयहम्
Vaiśampāyana said: “Shake yourself, tremble if you will; rage on, O begging woman. Weaponless yourself, you flare up against one who is armed—empty-handed, you seethe in vain. If you truly seek combat, you will find an opponent ready to meet you; but I do not count you as worthy of regard.”
Verse 12
(प्रतिकूलं वदसि चेदितः प्रभृति याचकि । आकृष्य मम दासीक्िि: प्रस्थाप्यसि बहिर्बहि: ।।
“Beggar-girl! If from this day onward you speak anything against me, I will have my maidservants drag you and drive you out—out from here.” Vaiśampāyana said: Seeing Devayānī swollen with pride, having asserted her superiority, and clinging to Śarmiṣṭhā’s garment, Śarmiṣṭhā, seized by sinful intent, pushed her into a well. Thinking, “Now she must be dead,” Śarmiṣṭhā returned to the city. The episode highlights how arrogance and harsh speech provoke retaliation, and how violence born of envy leads to grave wrongdoing.
Verse 13
शर्मिष्ठा प्राक्षिपत् कूपे ततः स्वपुरमागमत् | हतेयमिति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्षया
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ศรมิษฐาได้ผลักนางลงไปในบ่อ แล้วกลับไปยังนครของตน ครั้นคิดว่า “นางคงตายแล้ว” ศรมิษฐาผู้แน่วแน่ในมติอันเป็นบาปจึงกลับเรือนของตน
Verse 14
अनवेक्ष्य ययौ वेश्म क्रोधवेगपरायणा । अथ तं देशमभ्यागाद् ययातिर्नहुषात्मज:,वह क्रोधके आवेशमें थी, अतः देवयानीकी ओर देखे बिना ही घर लौट गयी। तदनन्तर नहुषपुत्र ययाति उस स्थानपर आये
นางถูกกระแสโทสะครอบงำ จึงกลับเรือนไปโดยมิได้เหลียวมองเทวยานีเลย ครั้นไม่นาน ยยาติ โอรสแห่งนะหุษะก็มาถึง ณ ที่นั้น
Verse 15
श्रान्तयुग्य: श्रान्तहयो मृगलिप्सु: पिपासित: । स नाहुष: प्रेक्षमाण उदपानं गतोदकम्
สัตว์เทียมรถและม้าทั้งหลายอ่อนล้า เขาไล่ตามสัตว์ป่าด้วยหมายจะจับ จึงถูกความกระหายเผาผลาญ ครั้นเหลียวมองไปมา ยยาติ โอรสแห่งนะหุษะก็พบบ่อที่น้ำเหือดแห้ง
Verse 16
ददर्श राजा तां तत्र कन्यामग्निशिखामिव । तामपृच्छत् स दृष्टवैव कन्याममरवर्णिनीम्
ณ ที่นั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นกุมารีผู้รุ่งโรจน์ดุจเปลวเพลิง งามประหนึ่งนางอัปสร ครั้นทอดพระเนตรแล้วก็ทรงถามนางทันที
Verse 17
सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठ: साम्ना परमवल्गुना । का त्वं ताम्रनखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला
พระราชาผู้ประเสริฐทรงปลอบนางก่อนด้วยถ้อยคำอ่อนหวานและละมุนยิ่ง แล้วตรัสว่า—“เจ้าคือผู้ใด? เล็บของเจ้าแดงดุจทองแดง เจ้าผิวคล้ำงาม และตุ้มหูประดับรัตนะของเจ้าขัดเงางดงามยิ่ง”
Verse 18
दीर्घ ध्यायसि चात्यर्थ कस्माच्छोचसि चातुरा । कथं च पतितास्यस्मिन् कूपे वीरुत्तणावृते
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “เจ้าครุ่นคิดอยู่นานและโศกเศร้าเกินประมาณ—เหตุใดเล่า โอผู้มีปัญญา? และเจ้าตกลงไปในบ่อนี้ได้อย่างไร ทั้งที่ถูกเถาวัลย์และหญ้าปกคลุมอยู่?”
Verse 19
देवयान्युवाच योअसौ देवै्हतान् दैत्यानुत्थापयति विद्यया
เทวยานีกล่าวว่า “ชายผู้นั้น ด้วยวิชาแห่งตน กำลังชุบชีวิตเหล่าไทตยะที่ถูกเทพเจ้าสังหารให้ฟื้นขึ้นมาอีกครั้ง”
Verse 20
(पृच्छसे मां कस्त्वमसि रूपवीर्यबलान्वित: । ब्रूह्मत्रागमनं किं वा श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत: ।।
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “เจ้าถามเราว่าเราเป็นใคร; แต่เจ้าผู้เพียบพร้อมด้วยรูปโฉม ความกล้า และกำลังนั้นเป็นใคร? จงบอกเหตุแห่งการมาที่นี่; เราปรารถนาจะฟังความจริงโดยถ่องแท้” ยยาติกล่าวว่า “โอสตรีผู้สูงศักดิ์ เราคือยยาติ โอรสแห่งพระราชานหุษะ วันนี้เราพเนจรมาทางนี้ด้วยความใคร่ล่าเนื้อ; ครั้นเหนื่อยและกระหายจึงมาถึงที่นี้ และได้เห็นเจ้าอยู่ในบ่อที่ถูกหญ้าปกคลุม” (แล้วเขาเริ่มกล่าวต่อ:) “ข้าแต่พระราชา นี่คือมือขวาของเรา มีเล็บและนิ้วดุจสีทองแดง…”
Verse 21
समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः । जानामि त्वां हि संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम्
“จงยกข้าขึ้นและพาข้าไปด้วยเถิด; เพราะข้าเห็นท่านเป็นผู้มีชาติกำเนิดสูงศักดิ์. ข้ารู้ว่าท่านสำรวมและสงบ มีเดชกล้า และมีเกียรติยศเลื่องลือ”
Verse 22
तस्मान्मां पतितामस्मात् कूपादुद्धर्तुमहसि । (देवयानी बोली--) महाराज! लाल नख और अंगुलियोंसे युक्त यह मेरा दाहिना हाथ है। इसे पकड़कर आप इस कुएँसे मेरा उद्धार कीजिये। मैं जानती हूँ
“ฉะนั้น ท่านพึงยกข้าขึ้นจากบ่อนี้เถิด เพราะข้าตกลงมาอยู่ที่นี่”
Verse 23
गृहीत्वा दक्षिणे पाणावुज्जहार ततोडवटात् । उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात् कूपान्नराधिप:
พระราชาทรงจับนางด้วยพระหัตถ์ขวาแล้วช้อนขึ้นจากหลุม จากนั้นด้วยกำลังอันรวดเร็ว พระผู้เป็นใหญ่เหนือมนุษย์ทรงดึงนางขึ้นจากบ่อน้ำ—เป็นการคุ้มครองอันเด็ดขาด อันสถาปนาราชธรรมในการช่วยผู้เปราะบาง
Verse 24
(गच्छ भद्रे यथाकामं न भयं विद्यते तव । इत्युच्यमाना नृपतिं देवयानी तमुत्तरम् ।।
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ไปเถิด แม่ผู้เจริญ ไปตามปรารถนาเถิด; เจ้าไม่มีภัยอันใด” ครั้นพระราชาตรัสดังนั้น เทวยานีจึงทูลตอบว่า “โปรดพาข้าไปกับพระองค์เดี๋ยวนี้เถิด เพราะพระองค์เป็นที่รักของข้า พระองค์ทรงจับมือข้าแล้ว; ฉะนั้นพระองค์จักเป็นสามีของข้า” ได้ฟังดังนี้ พระราชาผู้กำเนิดในวงศ์กษัตริย์ตรัสว่า “แม่ผู้เจริญ เจ้าเป็นพราหมณกุมารี; ฉะนั้นการร่วมสัมพันธ์กับเรามิชอบควร กาวยะ (ศุกราจารย์) เป็นครูแห่งสรรพโลก และเจ้าเป็นธิดาของท่าน; ด้วยเหตุนั้นเราจึงยังหวั่นเกรงท่านอยู่ แม่ผู้เป็นมงคล เจ้าไม่เหมาะแก่ชายเช่นเรา” เทวยานีกล่าวว่า “โอ้นราธิป! หากวันนี้แม้ข้าขอแล้วพระองค์ยังไม่ประสงค์จะพาข้าไป ข้าก็จักเลือกพระองค์ผ่านบิดาของข้า; แล้วภายหลังพระองค์จักรู้ความเหมาะควรและพาข้าไป”
Verse 25
(क्वचिदार्ता च रुदती वृक्षमाश्रित्य तिष्ठति । ततश्चिरायमाणायां दुहितर्याह भार्गव: ।।
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ณ ที่แห่งหนึ่ง เทวยานีผู้ทุกข์ร้อนร่ำไห้ ยืนพิงต้นไม้ไว้ ครั้นธิดากลับมาช้า ภารควะ (ศุกราจารย์) จึงตรัสแก่แม่นมว่า “แม่นมเอ๋ย จงไปพาเทวยานีผู้มีรอยยิ้มอันบริสุทธิ์มาที่นี่โดยเร็ว” พอตรัสจบ แม่นมก็รีบออกไปเรียกนาง นางตามรอยเท้าไปทุกแห่งที่เทวยานีเคยไปกับสหาย จนพบเทวยานีดังที่กล่าว—อ่อนแรง อาภัพ และยืนร้องไห้อยู่ แม่นมกล่าวว่า “แม่ผู้เจริญ เกิดเหตุอันใดขึ้น? จงบอกโดยเร็ว บิดาของเจ้ากำลังเรียกหา” เทวยานีจึงดึงแม่นมเข้ามาใกล้ แล้วเล่าความผิดที่ศรมิษฐากระทำ ด้วยความโศกเศร้า นางกล่าวแก่ฆูรณิกาผู้มาถึงตรงหน้า: “ฆูรณิกา ไปเดี๋ยวนี้เถิด; รีบไปบอกบิดาของข้า”
Verse 26
वैशम्पायन उवाच सा तत्र त्वरितं गत्वा घूर्णिकासुरमन्दिरम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า นางรีบไป ณ ที่นั้น สู่เรือนพำนักของฆูรณิกาสุระ
Verse 27
दृष्टवा काव्यमुवाचेदं सम्भ्रमाविष्टचेतना । आचचक्षे महाप्राज्ञं देवयानीं वने हताम्
ครั้นเห็นกาวยะ (ศุกราจารย์) จิตของนางก็ถูกรุกเร้าด้วยความตระหนก นางจึงกล่าวถ้อยคำนี้ และกราบทูลแด่ผู้ทรงปรีชามหาศาลว่า “เทวยานีถูกฆ่าในป่าแล้ว”
Verse 28
शर्मिष्ठया महाभाग दुद्ित्रा वृषपर्वण: । श्र॒त्वा दुहितरं काव्यस्तत्र शर्मिछ्ठया हताम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—โอ้ท่านผู้ประเสริฐ ครั้นกาวยะ (ศุกราจารย์) ได้ยินว่า ณ ที่นั้น ศรมิษฐาได้ทำร้ายธิดาของวฤษปัรวันจนล้มลง เขาก็เศร้าโศกยิ่งนัก และจดจำความอยุติธรรมนั้นไว้ในใจ
Verse 29
त्वरया निर्ययौ दुःखान्मार्गमाण: सुतां वने | दृष्टवा दुहितरं काव्यो देवयानीं ततो वने
ด้วยความทุกข์ร้อนและเร่งรีบ กาวยะ (ศุกราจารย์) ออกเดินทางตามหาบุตรีในป่า แล้วในป่านั้นเอง เขาได้เห็นธิดาของตน คือเทวยานี
Verse 30
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य दु:खितो वाक्यमब्रवीत् | आत्मदोषैर्नियच्छन्ति सर्वे दु:खसुखे जना:
เขาโอบกอดนางด้วยสองแขน แล้วกล่าวด้วยความโศกว่า— “ชนทั้งปวงย่อมถูกผูกไว้กับทุกข์และสุขด้วยโทษของตนเอง”
Verse 31
मन्ये दुश्चरितं ते5स्ति यस्येयं निष्कृति: कृता । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! देवयानीकी बात सुनकर घूर्णिका तुरंत असुरराजके महलमें गयी और वहाँ शुक्राचार्यको देखकर सम्भ्रमपूर्ण चित्तसे वह बात बतला दी। महाभाग! उसने महाप्राज्ञ शुक्राचार्यको यह बताया कि “*वृषपर्वाकी पुत्री शर्मिष्ठाके द्वारा देवयानी वनमें मृततुल्य कर दी गयी है।' अपनी पुत्रीको शर्मिष्ठा-द्वारा मृततुल्य की गयी सुनकर शुक्राचार्य बड़ी उतावलीके साथ निकले और दुःखी होकर उसे वनमें ढूँढ़ने लगे। तदनन्तर वनमें अपनी बेटी देवयानीको देखकर शुक्राचार्यने दोनों भुजाओंसे उठाकर उसे हृदयसे लगा लिया और दुःखी होकर कहा--“बेटी! सब लोग अपने ही दोष और गुणोंसे--अशुभ या शुभ कर्मोसे दुःख एवं सुखमें पड़ते हैं। मालूम होता है
เราคิดว่าเจ้าคงได้กระทำความประพฤติชั่วบางประการ จึงบังเกิดผลตอบแทน (นิษฺกฤติ/ผลแห่งการชดใช้) นี้ขึ้น
Verse 32
शर्मिष्ठया यदुक्तास्मि दुह्तित्रा वृषपर्वण: । सत्यं किलैतत् सा प्राह दैत्यानामसि गायन:
สิ่งที่ศรมิษฐา ธิดาของวฤษปัรวัน กล่าวแก่ข้านั้น—เป็นความจริงหรือ? นางว่า— “ท่านเป็นดุจนักขับสรรเสริญ คอยขับร้องยกย่องเหล่าไทตยะ”
Verse 33
एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । वचन तीक्षणपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम्,वृषपर्वाकी लाड़िली शर्मिष्ठा क्रोध8े लाल आँखें करके आज मुझसे इस प्रकार अत्यन्त तीखे और कठोर वचन कह रही थी--
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ศรมิษฐา ธิดาแห่งวฤษปัรวัน กล่าวกับข้าพเจ้าเช่นนี้—ดวงตาแดงฉานด้วยโทสะ—เปล่งวาจาแหลมคมและหยาบกร้าวยิ่งนัก”
Verse 34
स्तुवतो दुहिता नित्यं याचत: प्रतिगृह्नत: । अहं तु स्तूयमानस्य ददतो<प्रतिगृह्नतः
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “เจ้าคือธิดาของผู้ที่คอยสรรเสริญผู้อื่นอยู่เสมอ ผู้ที่มักวิงวอนขอ และผู้ที่รับของกำนัล; แต่ข้าคือธิดาของพระราชาผู้ซึ่งบิดาของเจ้าสรรเสริญ—พระองค์ทรงให้ด้วยใจกว้าง และไม่ทรงรับแม้ของกำนัลเพียงเล็กน้อย”
Verse 35
इदं मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वण: । क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णा पुनः पुन:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ศรมิษฐา ธิดาแห่งวฤษปัรวัน กล่าวถ้อยคำเหล่านี้แก่ข้าพเจ้า ดวงตาแดงด้วยโทสะ นางเต็มไปด้วยความทะนง และย้ำถ้อยคำแข็งกร้าวเดิมซ้ำแล้วซ้ำเล่า”
Verse 36
यद्यहं स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्नतः । प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठामित्युक्ता तु सखी मया
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ท่านพ่อ หากข้าพเจ้าเป็นธิดาของผู้ที่สรรเสริญและรับของกำนัลจริง ข้าพเจ้าจะทำให้นางศรมิษฐาพอใจด้วยการปรนนิบัติรับใช้ของข้าพเจ้า”—ข้าพเจ้าได้กล่าวเช่นนี้แก่สหายของข้าพเจ้า
Verse 37
(उक्ताप्येवं भृशं क्रुद्धा मां गृह विजने वने । कूपे प्रक्षेपयामास प्रक्षिप्यैव गृहं ययौ ।।
แม้ข้าพเจ้าจะกล่าวเช่นนั้น ศรมิษฐาผู้เดือดดาลยิ่งนักก็จับข้าพเจ้าในป่าร้างนั้นแล้วผลักลงไปในบ่อ; ครั้นผลักแล้วนางก็กลับเรือนของตนไป ต่อมา ศุกระกล่าวว่า “เทวะยานี เจ้าไม่ใช่ธิดาของผู้ประจบสอพลอ ผู้ขอทาน หรือผู้รับของกำนัล เจ้าคือธิดาแห่งพราหมณ์ผู้บริสุทธิ์ ผู้ไม่สรรเสริญผู้ใดเพื่อผลประโยชน์ และเป็นผู้ที่ชนทั้งปวงสรรเสริญ”
Verse 38
वृषपर्वैव तद् वेद शक्रो राजा च नाहुष: । अचिन्त्य ब्रह्म निर्टन्ड्मैश्वरं हि बल॑ मम,इस बातको वृषपर्वा, देवराज इन्द्र तथा राजा ययाति जानते हैं। निर्दधन्द्र अचिन्त्य ब्रह्म ही मेरा ऐश्वर्ययुक्त बल है
ศุกระกล่าวว่า “เรื่องนี้มีเพียงวฤษปัรวันเท่านั้นที่รู้—พร้อมทั้งศักระ (อินทรา) และพระราชานหุษะด้วย เพราะกำลังอันประกอบด้วยอำนาจอธิปไตยของเรานั้น คือพรหมันเอง อันยากหยั่งคิดและเป็นเอกไร้ทวิภาวะ”
Verse 39
यच्च किंचित् सर्वगतं भूमौ वा यदि वा दिवि | तस्याहमीश्वरो नित्य तुष्टेनोक्त: स्वयम्भुवा
ศุกระกล่าวว่า “สิ่งใดก็ตามที่มีอยู่ทั่วทุกแห่ง—บนแผ่นดินหรือในสวรรค์ ตลอดจนสิ่งใดในหมู่สรรพสัตว์—เราคือเจ้าเหนือสิ่งนั้นตลอดกาล นี่คือพรที่สวะยัมภู (พรหมา) ประทานแก่เราเมื่อทรงพอพระทัย”
Verse 40
अहं जलं विमुज्चामि प्रजानां हितकाम्यया । पुष्णाम्योषधय: सर्वा इति सत्यं ब्रवीमि ते,मैं ही प्रजाओंके हितके लिये पानी बरसाता हूँ और मैं ही सम्पूर्ण ओषधियोंका पोषण करता हूँ, यह तुमसे सच्ची बात कह रहा हूँ
ศุกระกล่าวว่า “เพื่อประโยชน์สุขของสรรพชีวิต เราเป็นผู้ปล่อยสายน้ำให้ตกเป็นฝน และเรายังเป็นผู้หล่อเลี้ยงสมุนไพรและพืชทั้งปวง นี่คือความจริงที่เรากล่าวแก่เจ้า”
Verse 41
वैशम्पायन उवाच एवं विषादमापचन्नां मन्युना सम्प्रपीडिताम् । वरचनैर्मधुरै: श्लक्षणै: सान्त्वयामास तां पिता
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ ครั้นเห็นเทวยานีตกอยู่ในความเศร้าโศกและถูกความพิโรธบีบคั้นอย่างหนัก บิดาของนางจึงปลอบประโลมด้วยถ้อยคำอ่อนโยน ไพเราะ และเหมาะควร เพื่อให้จิตใจสงบลง”
Verse 77
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें ययात्युपाख्यानविषयक सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ บทที่เจ็ดสิบเจ็ดแห่งอุปาขยานเรื่องยยาติ ในหมวดสัมภวะ อันอยู่ในอาทิปรวะแห่งศรีมหาภารตะ จึงสิ้นสุดลง
Verse 78
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि ययात्युपाख्याने5ष्टसप्ततितमो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें ययात्युपाख्यानविषयक अठहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภายในอาทิปรรพ เฉพาะในสัมภวปรรพ บทที่เจ็ดสิบแปดแห่งอุปาขยานเรื่องยยาติได้สิ้นสุดลงแล้ว
Verse 183
दुहिता चैव कस्य त्वं वद सत्यं सुमध्यमे । “तुम किसी अत्यन्त घोर चिन्तामें पड़ी हो। आतुर होकर शोक क्यों कर रही हो? तृण और लताओंसे ढके हुए इस कुएँमें कैसे गिर पड़ी? तुम किसकी पुत्री हो? सुमध्यमे! ठीक- ठीक बताओ'
“เจ้าคือบุตรีของผู้ใด จงกล่าวความจริงเถิด โอ้ผู้มีเอวอรชร”
Verse 196
तस्य शुक्रस्य कन्याहं स मां नूनं न बुध्यते । देवयानी बोली--जो देवताओंद्वारा मारे गये दैत्योंको अपनी विद्याके बलसे जिलाया करते हैं
ข้าคือธิดาของศุกระ; แน่แท้ท่านยังไม่ล่วงรู้ว่าข้าตกอยู่ในสภาพอันน่าเวทนานี้
Verse 253
नेदानीं सम्प्रवेक्ष्यामि नगरं वृषपर्वण: । देवयानीने कहा--घूर्णिके! तुम वेगपूर्वक जाओ और शीघ्र मेरे पिताजीसे कह दो --“अब मैं वृषपर्वाके नगरमें पैर नहीं रखूँगी'
นับแต่นี้ไป ข้าจะไม่ย่างเท้าเข้าสู่นครของวฤษปัรวันอีก
Frequently Asked Questions
The dilemma is competing dharma-claims: Devayānī frames Yayāti’s conduct as a breach of marital and dependency norms, while Yayāti frames compliance with a woman’s seasonal request as a dharmic necessity; the text stages a conflict between social hierarchy and a duty-based sexual ethic.
Actions justified as “necessary” still require accountability to legitimate authority and transparent conduct; when private exceptions become concealed practices, they destabilize trust and succession, inviting corrective sanctions.
A functional phala-style assurance appears in Śukra’s condition: the son who donates youth will obtain kingship and auspicious outcomes (longevity, fame, many offspring), emphasizing that ethical exchange directly structures political legitimacy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.