Shloka 19

कल्माषपाद-शाप-कारणम्

Cause of Kalmāṣapāda’s Niyoga under a Curse

Devanagari script

(वसिष्ठ उवाच अजाय लोकत्रयपावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय । सूर्याय सर्गप्रलयालयाय नमो महाकारुणिकोत्तमाय ।। विवस्वते ज्ञानभृदन्तरात्मने जगत्प्रदीपाय जगद्धितैषिणे | स्वयम्भुवे दीप्तसहस्नचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नम: ।। नम: सवित्रे जगदेकचक्षुषे जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहेतवे । त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे विरिज्चिनारायणशड्करात्मने ।।) फिर वसिष्ठजी बोले--जो अजन्मा, तीनों लोकोंको पवित्र करनेवाले, समस्त प्राणियोंके अन्तर्यामी, किरणोंके अधिपति, धर्मस्वरूप, सृष्टि और प्रलयके अधिष्ठान तथा परम दयालु देवताओंमें सर्वश्रेष्ठ हैं, उन भगवान्‌ सूर्यको नमस्कार है। जो ज्ञानियोंके अन्तरात्मा, जगत्‌को प्रकाशित करनेवाले, संसारके हितैषी, स्वयम्भू तथा सहस्रों उद्दीप्त नेत्रोंसे सुशोभित हैं, उन अमिततेजस्वी सुरश्रेष्ठ भगवन्‌ सूर्यको नमस्कार है। जो जगत्‌के एकमात्र नेत्र हैं, संसारकी सृष्टि, पालन और संहारके हेतु हैं, तीनों वेद जिनके स्वरूप हैं, जो त्रिगुणात्मक स्वरूप धारण करके ब्रह्मा, विष्णु और शिव नामसे प्रसिद्ध हैं, उन भगवान्‌ सविताको नमस्कार है। तमुवाच महातेजा विवस्वान्‌ मुनिसत्तमम्‌ | महर्षे स्वागतं ते5स्तु कथयस्व यथेप्सितम्‌,तब महातेजस्वी भगवान्‌ सूर्यने मुनिवर वसिष्ठसे कहा--“महर्षे! तुम्हारा स्वागत है! तुम्हारी जो अभिलाषा हो, उसे कहो

Transliteration

vasiṣṭha uvāca |

ajāya lokatrayapāvanāya bhūtātmane gopataye vṛṣāya |

sūryāya sargapralayālayāya namo mahākāruṇikottamāya ||

vivasvate jñānabhṛdantarātmane jagatpradīpāya jagaddhitaiṣiṇe |

swayambhuve dīptasahasracakṣuṣe surottamāyāmitatejase namaḥ ||

namaḥ savitre jagadekacakṣuṣe jagatprasūtisthitināśahetave |

trayīmayāya triguṇātmadhāriṇe viriñcinārāyaṇaśaṅkarātmane ||

tam uvāca mahātejā vivasvān munisattamam |

maharṣe svāgataṃ te 'stu kathayasva yathepsitam ||

Translation

วสิษฐ์กล่าวว่า “ขอนอบน้อมแด่พระสุริยะ—ผู้มิได้บังเกิด ผู้ชำระสามโลก ผู้เป็นอาตมันภายในของสรรพสัตว์ ผู้เป็นเจ้าแห่งรัศมี ผู้เป็นรูปแห่งธรรม ผู้เป็นที่ตั้งแห่งการอุบัติและการล่มสลาย และผู้เลิศด้วยมหากรุณาในหมู่เทพทั้งหลาย ขอนอบน้อมแด่วิวัสวาน—ผู้เป็นดวงใจของบัณฑิต ผู้เป็นประทีปแห่งจักรวาล ผู้มุ่งประโยชน์แก่โลก ผู้บังเกิดด้วยตนเอง ผู้รุ่งโรจน์ด้วยเนตรนับพันอันลุกโพลง ผู้เป็นยอดแห่งสุรทั้งปวง ผู้มีเดชานุภาพหาประมาณมิได้ ขอนอบน้อมแด่สวิตฤ—ผู้เป็นดวงตาเพียงหนึ่งเดียวของโลก ผู้เป็นเหตุแห่งการเกิด การดำรง และการดับของโลก ผู้มีสภาวะเป็นไตรเวท ผู้ทรงสภาพไตรคุณ และเป็นผู้ซึ่งรู้จักกันในนามพรหมา นารายณ์ และศังกร” แล้ววิวัสวานผู้ทรงเดชได้ตรัสแก่ฤๅษีผู้ประเสริฐ วสิษฐ์ว่า “มหาฤๅษีเอ๋ย ยินดีต้อนรับ ท่านปรารถนาสิ่งใด จงกล่าวมา”

Word by Word

वसिष्ठःVasiṣṭha

उवाचsaid

अजायto the unborn one

लोकत्रयपावनायto the purifier of the three worlds

भूतात्मनेto the inner self of beings

गोपतयेto the lord/protector

वृषायto the bull; (fig.) to Dharma

सूर्यायto Sūrya

सर्गप्रलयालयायto the abode of creation and dissolution

नमःsalutation

महाकारुणिकोत्तमायto the best, greatly compassionate one

विवस्वतेto Vivasvat (the Sun)

ज्ञानभृत्-अन्तरात्मनेto the inner self of the knowledge-bearers (the wise)

जगत्प्रदीपायto the lamp of the world

जगद्धितैषिणेto the seeker of the world's welfare

स्वयम्भुवेto the self-existent one

दीप्तसहस्रचक्षुषेto him whose thousand eyes are blazing

सुरोत्तमायto the best of the gods

अमिततेजसेto the one of immeasurable splendor

नमःsalutation

सवित्रेto Savitṛ (the impeller; Sun)

जगत्-एकचक्षुषेto him who is the single eye of the world

जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहेतवेto the cause of the world's birth, maintenance, and destruction

त्रयीमयायto him who consists of the three Vedas

त्रिगुणात्मधारिणेto the bearer of a three-guṇa nature

विरिञ्चि-नारायण-शङ्करात्मनेto him whose essence is Virīñci (Brahmā), Nārāyaṇa, and Śaṅkara

Speaker

(वसिष्ठ उवाच

Characters & Entities

Vasiṣṭha

Sūrya

Vivasvān

Savitṛ

Viriñci (Brahmā)

Nārāyaṇa (Viṣṇu)

Śaṅkara (Śiva)

the three worlds (trailokya)

the three Vedas (trayī)

the three guṇas (triguṇa)

Character Dynamics

Dharma Sankata (Moral Dilemma)

Verse Rasa (Emotional Essence)

Philosophical Teaching

Political Layer

Meter (Chandas)

Sandhi Notes

Educational Q&A

What is the core teaching?

The passage teaches reverence for the cosmic order embodied by the Sun: as purifier, witness, and sustainer of life, and as the underlying unity behind diverse divine functions (creation, preservation, dissolution). Ethically, it frames dharma as aligned with the world’s sustaining light—clarity, welfare of beings, and compassionate governance.

What is happening in the narrative?

Vasiṣṭha approaches the Sun-god and offers a formal hymn of praise, identifying him with Vedic and triadic divine principles. Pleased, Vivasvān welcomes the sage and invites him to state his request, setting up the ensuing dialogue.