Shloka 172
कल्माषपाद-शाप-कारणम्
Cause of Kalmāṣapāda’s Niyoga under a Curse
(कुरूद्धवा यतो यूयं कौरवा: कुरवस्तथा । पौरवा आजमीढाक्ष भारता भरतर्षभ || तापत्यमखिल प्रोक्तं वृत्तान्तं तव पूर्वकम् । पुरोहितमुखा यूय॑ भुड्ग्ध्वं वै पृथिवीमिमाम् ।।) भरतश्रेष्ठ उन्हीं कुरुसे उत्पन्न होनेके कारण आप सब लोग “कौरव” तथा “कुरुवंशी' कहलाते हैं। इसी प्रकार पुरुसे उत्पन्न होनेके कारण “पौरव”, अजमीढकुलमें जन्म लेनेसे “आजमीढ' तथा भरतकुलमें उत्पन्न होनेसे भारत” कहलाते हैं। इस प्रकार आपलोगोंकी वंशजननी तपतीका सारा पुरातन वृत्तान्त मैंने बता दिया। अब आपलोग पुरोहितको आगे रखकर इस पृथ्वीका पालन एवं उपभोग करें। इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि तपत्युपाख्यानसमाप्तौ द्विसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
gandharva uvāca |
kurūddhavā yato yūyaṃ kauravāḥ kuravas tathā |
pauravā ājamīḍhākṣa bhāratā bharatarṣabha ||
tāpatyam akhilaṃ proktaṃ vṛttāntaṃ tava pūrvakam |
purohitamukhā yūyaṃ bhuṅkdhvaṃ vai pṛthivīm imām ||
คันธรรพกล่าวว่า “เพราะพวกท่านกำเนิดจากกุรุ จึงได้ชื่อว่า ‘เการวะ’ และ ‘ผู้สืบวงศ์กุรุ’ ฉันนั้น; เพราะสืบจากปุรุจึงเป็น ‘เปารวะ’; เพราะเกิดในสายอชมิฑะจึงเป็น ‘อาชมิฑะ’; และเพราะเกิดในวงศ์ภรตะ โอผู้ประเสริฐในหมู่ภารตะ จึงได้ชื่อว่า ‘ภารตะ’ ดังนี้แล ข้าพเจ้าได้กล่าวเรื่องราวโบราณของตปตี ผู้เป็นมารดาแห่งวงศ์ของท่านทั้งสิ้นแล้ว บัดนี้จงให้ปุโรหิตอยู่เบื้องหน้า แล้วพิทักษ์แผ่นดินนี้ และเสวยมันโดยชอบตามธรรม”
गन्धर्व उवाच
Educational Q&A
Dynastic power is framed as legitimate only when exercised under dharma: the king should place the purohita (custodian of ritual and counsel) in front and then protect and ‘enjoy’ the earth—i.e., rule responsibly, not merely possess.
A Gandharva concludes the Tapatī episode by explaining the various lineage-based names of the Kuru descendants (Kaurava, Paurava, Ājamīḍha, Bhārata) and then exhorts them to govern the realm with the guidance of their priest.