Shloka 11
Jatugṛha-dāhānantara-vṛttāntaḥ
Aftermath of the Lac House Fire
क्षत्रियाणां बल॑ ज्येष्ठं योद्धव्यं क्षत्रबन्धुना । शूराणां च नदीनां च दुर्विदा: प्रभवा: किल,'क्षत्रियोंमें बलकी ही प्रधानता है। बलवान होनेपर क्षत्रबन्धु (हीन क्षत्रिय)-से भी युद्ध करना चाहिये (अथवा मुझ क्षत्रियका मित्र होनेके कारण कर्णके साथ तुम्हें युद्ध करना चाहिये)। शूरवीरों और नदियोंकी उत्पत्तिके वास्तविक कारणको जान लेना बहुत कठिन है
kṣatriyāṇāṃ balaṃ jyeṣṭhaṃ yoddhavyaṃ kṣatrabandhunā | śūrāṇāṃ ca nadīnāṃ ca durvidāḥ prabhavāḥ kila ||
ในหมู่กษัตริย์นักรบนั้น ‘กำลัง’ ถูกยกเป็นคุณสมบัติสูงสุด; ครั้นถึงคราวจำเป็น แม้กับผู้ที่เป็นเพียง ‘กษัตระพันธุ’—กษัตริย์แต่ในนาม—ก็พึงเข้ารบ. และว่ากันว่า ต้นกำเนิดแท้จริงของวีรชนและสายน้ำนั้นยากยิ่งจะหยั่งรู้
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds kṣatriya-dharma: martial strength and readiness to fight when duty calls. It also cautions that outward labels (like ‘kṣatrabandhu’) do not fully reveal a person’s true nature, since the real origins of heroes—like the sources of rivers—can be obscure.
Vaiśampāyana delivers a general maxim about warrior conduct and the difficulty of knowing true origins. In context, it functions as a justification or framing for engaging in combat even with someone socially disparaged as a ‘kṣatrabandhu,’ while hinting that hidden birth or exceptional nature may lie behind such figures.