Shloka 16
Ādi-parva Adhyāya 132 — Duryodhana’s Instructions to Purocana at Vāraṇāvata
Lākṣāgṛha Planning
कमण्डलुं च सर्वेषां प्रायच्छच्चिरकारणात् । पुत्राय च ददौ कुम्भमविलम्बनकारणात्,वे अन्य सब शिष्योंको तो पानी लानेके लिये कमण्डलु देते, जिससे उन्हें लौटनेमें कुछ विलम्ब हो जाय; परंतु अपने पुत्र अश्वत्थामाको बड़े मुँहका घड़ा देते, जिससे उसके लौटनेमें विलम्ब न हो (अत: अभ्वत्थामा सबसे पहले पानी भरकर उनके पास लौट आता था)। जबतक दूसरे शिष्य लौट नहीं आते, तबतक वे अपने पुत्र अश्वत्थामाको अस्त्र- संचालनकी कोई उत्तम विधि बतलाते थे। अर्जुनने उनके इस कार्यको जान लिया
vaiśampāyana uvāca |
kamandaluṁ ca sarveṣāṁ prāyacchac cirakāraṇāt |
putrāya ca dadau kumbham avilambanakāraṇāt |
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— เพื่อให้ศิษย์อื่นๆ กลับมาช้า ท่านโทรณะจึงให้กมณฑลุ (หม้อน้ำเล็ก) แก่พวกเขา; แต่เพื่อให้บุตรของตนไม่ล่าช้า ท่านกลับให้กุมภะ (หม้อใหญ่) แก่เขา ด้วยเหตุนี้อัศวัตถามาจึงกลับมาพร้อมน้ำก่อนผู้ใด และระหว่างที่ศิษย์คนอื่นยังไม่มา โทรณะก็สอนวิธีฝึกอาวุธอันประณีตแก่บุตรตนเป็นการลับ อรชุนได้ล่วงรู้ความประพฤตินั้น
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical problem of partiality in teaching: a guru’s favoritism toward his own child creates unequal access to knowledge and undermines fairness (dharma) within a learning community.
The teacher sends students to fetch water; he gives most a small kamandalu so they return late, but gives his son Aśvatthāmā a large kumbha so he returns quickly. In the interval, he teaches his son superior weapon-techniques privately, and Arjuna discovers this.