Shloka 77
Adhyāya 123 — Droṇa’s Pedagogy: Arjuna’s Preeminence, Ekalavya’s Self-Training, and the Bhāsa-Lakṣya Trial
नातश्षतुर्थ प्रसवमापत्स्वपि वदन्त्युत । अतः: परं स्वैरिणी स्थाद् बन्धकी पञ्चमे भवेत्,“आर्यपुत्र! आपत्तिकालमें भी तीनसे अधिक चौथी संतान उत्पन्न करनेकी आज्ञा शास्त्रोंने नहीं दी है। इस विधिके द्वारा तीनसे अधिक चौथी संतान चाहनेवाली स्त्री स्वैरिणी होती है और पाँचवें पुत्रके उत्पन्न होनेपर तो वह कुलटा समझी जाती है
Vaiśampāyana uvāca | nātaś caturtha-prasavam āpatsu api vadanty uta | ataḥ paraṁ svairiṇī syād bandhakī pañcame bhavet ||
กุนตีกล่าวว่า—“ข้าแต่พระอารยบุตร! แม้ในยามคับขัน ศาสตราก็มิได้อนุมัติให้มีบุตรคนที่สี่เกินขอบเขตที่กำหนดไว้ ดังนั้น หากสตรีใดใคร่มีบุตรล่วงเลยจากขอบเขตนั้น ย่อมถูกนับว่าเป็น ‘สไวรินี’ ผู้ทำตามใจไร้ความยับยั้ง; และเมื่อถึงการมีบุตรคนที่ห้า นางย่อมถูกถือว่าเป็น ‘พันธกี’—สตรีผู้มีมลทินและนำความเสื่อมเสียแก่ตระกูล”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse asserts that dharma-śāstra places limits on procreation and that even in hardship (āpatsu) one should not transgress prescribed boundaries; exceeding them is framed as a moral and social lapse.
Vaiśampāyana, as narrator, cites a normative śāstric rule: seeking offspring beyond the allowed number is censured, with escalating labels (‘svairiṇī’, then ‘bandhakī’) used to mark increasing transgression.