Shloka 19
Adhyāya 123 — Droṇa’s Pedagogy: Arjuna’s Preeminence, Ekalavya’s Self-Training, and the Bhāsa-Lakṣya Trial
(मघे चन्द्रमसा युक्ते सिंहे चाभ्युदिते गुरौ । दिवामध्यगते सूर्ये तिथौ पुण्ये त्रयोदशे ।। मैत्रे मुहूर्ते सा कुन्ती सुषुवे भीममच्युतम् ।।) यस्मिन्नहनि भीमस्तु जज्ञे भरतसत्तम | दुर्योधनो5पि तत्रैव प्रजज्ञे वसुधाधिप,जब चन्द्रमा मघा नक्षत्रपर विराजमान थे, बृहस्पति सिंह लग्नमें सुशोभित थे, सूर्यदेव दोपहरके समय आकाशके मध्यभागमें तप रहे थे, उस समय पुण्यमयी त्रयोदशी तिथिको मैत्र मुहूर्तमें कुन्तीदेवीने अविचल शक्तिवाले भीमसेनको जन्म दिया था। भरतश्रेष्ठ भूपाल! जिस दिन भीमसेनका जन्म हुआ था, उसी दिन हस्तिनापुरमें दुर्योधनकी भी उत्पत्ति हुई
vaiśampāyana uvāca |
maghe candramasā yukte siṁhe cābhyudite gurau |
divāmadhyagate sūrye tithau puṇye trayodaśe ||
maitre muhūrte sā kuntī suṣuve bhīmam acyutam ||
yasminn ahani bhīmas tu jajñe bharatasattama |
duryodhano 'pi tatraiva prajajñe vasudhādhipa ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เมื่อจันทร์ประกอบอยู่กับนักษัตรมฆา เมื่อพฤหัสบดี (คุรุ) ขึ้นในลัคนาสิงห์ และเมื่อสุริยะสถิต ณ เที่ยงวันกลางเวหา—ในวันดิถีที่สิบสามอันเป็นมงคลนั้น ณ ไมตรมุหูรต กุนตีได้ประสูติภีม ผู้มั่นคงด้วยกำลังอันไม่หวั่นไหว โอ้ผู้ประเสริฐแห่งภารตะ ในวันเดียวกันนั้นเองที่ภีมถือกำเนิด ณ หัสตินาปุระ ดุรโยธนะผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดินก็บังเกิดด้วย
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how the epic frames human history within a larger cosmic and moral order: the simultaneous births of Bhīma and Duryodhana suggest a destined tension—strength arising both to uphold and to challenge dharma—inviting reflection on how power can serve protection or aggression depending on character and choices.
Vaiśampāyana specifies the astrological and calendrical details of Bhīma’s birth (Maghā nakṣatra, Jupiter risen in Leo, midday Sun, Trayodaśī, Maitra muhūrta) and then states that Duryodhana was born on that very same day in Hastināpura.