Shloka 48
Pāṇḍu’s Marriages, Conquests, and Triumphal Return (पाण्डोर्विवाह-विजय-प्रत्यागमनम्)
वैशम्पायन उवाच एवमुक्क्त्वा महातेजा व्यास: सत्यवतीं तदा | शयने सा च कौसल्या शुचिवस्त्रा हालंकृता,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! ऐसा कहनेके बाद महातेजस्वी मुनिश्रेष्ठ व्यासजी सत्यवतीसे फिर “अच्छा तो कौसल्या (ऋतु-स्नानके पश्चात) शुद्ध वस्त्र और शृंगार धारण करके शय्यापर मिलनकी प्रतीक्षा करे” यों कहकर अन्तर्धान हो गये। तदनन्तर देवी सत्यवतीने एकान्तमें आयी हुई अपनी पुत्रवधू अम्बिकाके पास जाकर उससे (आपद्) धर्म और अर्थसे युक्त हितकारक वचन कहा--“कौसल्ये! मैं तुमसे जो धर्मसंगत बात कह रही हूँ, उसे ध्यान देकर सुनो
vaiśampāyana uvāca | evam uktvā mahātejā vyāsaḥ satyavatīṃ tadā | śayane sā ca kausalyā śucivastrā alaṅkṛtā |
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่ชนเมชยะ ครั้นมหาฤษีวยาสผู้รุ่งเรืองกล่าวดังนั้นแล้ว จึงบอกสตยวตีว่า ‘ให้เกาสัลยา (อัมพิกา) อาบชำระกาย สวมผ้าสะอาด ประดับกาย แล้วคอยอยู่บนแท่นบรรทม’ กล่าวแล้วท่านก็อันตรธานไป ต่อมาสตยวตีได้ไปหาอัมพิกาผู้เป็นสะใภ้ในที่ลับ และในยามคับขันนั้นได้กล่าวถ้อยคำอันเป็นประโยชน์ อิงทั้งธรรมและความผาสุกแห่งบ้านเมือง พร้อมกำชับให้ตั้งใจฟังโดยรอบคอบ”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage frames a crisis-response ethic: when a lineage faces extinction, elders may counsel actions aimed at the greater good (artha and welfare) while still presenting them as grounded in dharma—an instance of āpaddharma, where duty is interpreted through necessity, propriety, and communal responsibility.
Vyāsa instructs Satyavatī that Kausalyā should prepare—bathed, in clean clothes, adorned—and wait in the bedchamber. After giving this directive, he disappears. Satyavatī then goes privately to Ambikā and speaks beneficial, dharma-aligned counsel, preparing her for what must be done to address the dynastic emergency.