Shloka 31

Pāṇḍu’s Marriages, Conquests, and Triumphal Return (पाण्डोर्विवाह-विजय-प्रत्यागमनम्)

Devanagari script

मातापित्रो: प्रजायन्ते पुत्रा: साधारणा: कवे,“विद्वन! माता और पिता दोनोंसे पुत्रोंका जन्म होता है, अत: उनपर दोनोंका समान अधिकार है। जैसे पिता पुत्रोंका स्वामी है, उसी प्रकार माता भी है। इसमें संदेह नहीं है। ब्रह्मर्ष! विधाताके विधान या मेरे पूर्वजन्मोंके पुण्यसे जिस प्रकार तुम मेरे प्रथम पुत्र हो, उसी प्रकार विचित्रवीर्य मेरा सबसे छोटा पुत्र था। जैसे एक पिताके नाते भीष्म उसके भाई हैं, उसी प्रकार एक माताके नाते तुम भी विचित्रवीर्यके भाई ही हो। बेटा! मेरी तो ऐसी ही मान्यता है; फिर तुम जैसा समझो। ये सत्यपराक्रमी शान्तनुनन्दन भीष्म सत्यका पालन कर रहे हैं

Transliteration

vaiśampāyana uvāca | mātāpitroḥ prajāyante putrāḥ sādhāraṇāḥ kave |

Translation

ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ดูก่อนกวีฤๅษี บุตรย่อมบังเกิดจากทั้งมารดาและบิดา ฉะนั้นสิทธิในบุตรจึงเป็นของทั้งสองฝ่ายเสมอกัน บิดาเป็นผู้ปกปักรักษาและเป็นเจ้าของบุตรฉันใด มารดาก็ฉันนั้น—หาได้มีข้อกังขาไม่ โอ้พรหมฤๅษี ด้วยบัญชาของผู้ลิขิตหรือด้วยบุญแห่งชาติปางก่อนของเรา ดังที่ท่านเป็นบุตรคนแรกของเรา ฉันใด วิจิตรวีรยะก็เป็นบุตรคนสุดท้องของเรา ฉันนั้น เพราะเหตุแห่งบิดาเดียวกัน ภีษมะจึงเป็นพี่น้องของเขา และเพราะเหตุแห่งมารดาเดียวกัน ท่านก็เป็นพี่น้องของวิจิตรวีรยะเช่นกัน ลูกเอ๋ย นี่คือความเชื่อมั่นของเรา ต่อไปท่านจะเห็นควรประการใดก็จงทำตามนั้น และภีษมะ โอรสแห่งศานตนุ ผู้กล้าหาญในสัจจะ ก็กำลังทรงไว้ซึ่งสัจจะนั้นอยู่”

Word by Word

माताmother

पित्रोःof (the) two fathers/parents (father and mother as a pair is intended in context, but form is 'of two fathers')

प्रजायन्तेare born / come into being

पुत्राःsons

साधारणाःcommon/shared (to both)

कवेO sage/poet

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

Vaiśampāyana

Bhīṣma

Śantanu

Vicitravīrya

Vidhātṛ (the Creator)

Character Dynamics

Dharma Sankata (Moral Dilemma)

War Context

Verse Rasa (Emotional Essence)

Philosophical Teaching

Political Layer

Geographic Context

Meter (Chandas)

Sandhi Notes

Educational Q&A

What is the core teaching?

Parenthood is shared: since a child is born from both mother and father, both possess equal moral authority and responsibility regarding the child. The passage also elevates satya (truthfulness) as a guiding dharma, exemplified by Bhīṣma.

What is happening in the narrative?

A speaker argues that maternal relation establishes real brotherhood just as paternal relation does. On that basis, the addressee is urged to recognize Vicitravīrya as a brother through the same mother, while Bhīṣma is praised for adhering to truth and rightful conduct.