Shloka 2
आदि पर्व, अध्याय 104 — कर्णोत्पत्ति, दानधर्म, वैकर्तन-नामकरण
Karna’s Birth, Gift-Ethic, and the Name Vaikartana
समाश्चास्य स्नुषे ते च भीष्मं शस्त्रभूतां वरम् धर्म च पितृवंशं च मातृवंशं च भाविनी । प्रसमीक्ष्य महाभागा गाड़्ेयं वाक्यमब्रवीत्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर पुत्रकी इच्छा रखनेवाली सत्यवती अपने पुत्रके वियोगसे अत्यन्त दीन और कृपण हो गयी। उसने पुत्रवधुओंके साथ पुत्रके प्रेतकार्य करके अपनी दोनों बहुओं तथा शबस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ भीष्मजीको धीरज बँधाया। फिर उस महाभागा मंगलमयी देवीने धर्म, पितृूकूुल तथा मातृकुलकी ओर देखकर गंगानन्दन भीष्मसे कहा--“बेटा! सदा धर्ममें तत्पर रहनेवाले परम यशस्वी कुरुनन्दन महाराज शान्तनुके पिण्ड, कीर्ति और वंश ये सब अब तुम्हींपर अवलम्बित हैं
vaiśampāyana uvāca |
sa-māś cāsya snuṣe te ca bhīṣmaṃ śastrabhūtāṃ varaṃ dharmaṃ ca pitṛvaṃśaṃ ca mātṛvaṃśaṃ ca bhāvinī |
prasamikṣya mahābhāgā gāḍhyaṃ vākyam abravīt |
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ครั้นแล้วพระนางสัตยวตีผู้ทรงสิริ ได้พิจารณาโดยถี่ถ้วนถึงธรรมะ และถึงวงศ์ฝ่ายบิดาและฝ่ายมารดาทั้งสอง แล้วทรงปลอบประโลมภีษมะผู้เลิศในหมู่นักรบผู้ถือศัสตรา พร้อมทั้งพระสุณิสาทั้งสองให้มีกำลังใจ ครั้นตรึกตรองลึกซึ้งแล้ว พระราชินีผู้รุ่งเรืองจึงตรัสถ้อยคำหนักแน่น ชี้ให้เห็นภาระในการธำรงธรรมและสืบต่อวงศ์กุรุให้ดำรงอยู่
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames a crisis of succession as an ethical problem: preserving dharma and the integrity of both paternal and maternal lineages becomes a sacred responsibility. Leadership is portrayed not merely as power, but as guardianship of social order and ancestral continuity.
After the death-related rites and a period of grief, Satyavatī steadies the household—her daughters-in-law and Bhīṣma. She then speaks seriously to Bhīṣma, preparing to place upon him the burden of sustaining the Kuru line and upholding dharma.