Shloka 1
आदि पर्व, अध्याय 104 — कर्णोत्पत्ति, दानधर्म, वैकर्तन-नामकरण
Karna’s Birth, Gift-Ethic, and the Name Vaikartana
अपर बछ। हक २ तग्रयधिकशततमो< ध्याय: सत्यवतीका भीष्मसे राज्यग्रहण और संतानोत्पादनके लिये आग्रह तथा भीष्मके द्वारा अपनी प्रतिज्ञा बतलाते हुए उसकी अस्वीकृति वैशम्पायन उवाच तत: सत्यवती दीना कृपणा पुत्रगृद्धिनी । पुत्रस्य कृत्वा कार्याणि स्नुषाभ्यां सह भारत,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर पुत्रकी इच्छा रखनेवाली सत्यवती अपने पुत्रके वियोगसे अत्यन्त दीन और कृपण हो गयी। उसने पुत्रवधुओंके साथ पुत्रके प्रेतकार्य करके अपनी दोनों बहुओं तथा शबस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ भीष्मजीको धीरज बँधाया। फिर उस महाभागा मंगलमयी देवीने धर्म, पितृूकूुल तथा मातृकुलकी ओर देखकर गंगानन्दन भीष्मसे कहा--“बेटा! सदा धर्ममें तत्पर रहनेवाले परम यशस्वी कुरुनन्दन महाराज शान्तनुके पिण्ड, कीर्ति और वंश ये सब अब तुम्हींपर अवलम्बित हैं
vaiśampāyana uvāca | tataḥ satyavatī dīnā kṛpaṇā putragṛddhinī | putrasya kṛtvā kāryāṇi snuṣābhyāṃ saha bhārata ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—โอ ภารตะ (ชนเมชยะ)! ครั้นแล้วสัตยวตี ผู้ปรารถนาบุตร ก็เศร้าสร้อยอ่อนแรงยิ่งนักเพราะพลัดพรากจากบุตร นางพร้อมด้วยสะใภ้ทั้งสองได้ประกอบพิธีศพของบุตรให้เสร็จสิ้น แล้วปลอบประโลมให้ภีษมะ ผู้ประเสริฐในหมู่นักรบผู้ถืออาวุธ มีกำลังใจ ต่อมาเมื่อคำนึงถึงธรรมะ วงศ์ฝ่ายบิดา และวงศ์ฝ่ายมารดา เทวีผู้เป็นมงคลนั้นจึงกล่าวแก่ภีษมะ โอรสแห่งคงคาว่า—“ลูกเอ๋ย! ปิณฑะ (เครื่องบูชาบรรพชน) เกียรติยศ และวงศ์สกุลของพระเจ้าศานตนุ กุรุนันทนะผู้ตั้งมั่นในธรรมะ—บัดนี้ล้วนพึ่งพาเจ้าแต่ผู้เดียว.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even amid personal grief, royal and familial dharma demands that essential rites and responsibilities be completed; the narrative frames sorrow alongside the ethical pressure to preserve lineage and social order.
After her son’s death, Satyavatī performs his funeral/obsequial duties with her two daughters-in-law; this sets the stage for her subsequent appeal to secure continuation of the Kuru line.