Shloka 676
Āṇīmāṇḍavya–Upākhyāna
The Account of Āṇīmāṇḍavya and the Birth of Vidura
सर्वाण्येतान्यपत्यस्य कलां नाहन्ति षोडशीम् । “धर्मवादी विद्वान् कहते हैं कि एक पुत्रका होना संतानहीनताके ही तुल्य है। भारत! एक आँख अथवा एक पुत्र यदि है, तो वह भी नहींके बराबर है। नेत्रका नाश होनेपर मानो शरीरका ही नाश हो जाता है, इसी प्रकार पुत्रके नष्ट होनेपर कुलपरम्परा ही नष्ट हो जाती है। अग्निहोत्र, तीनों वेद तथा शिष्य-प्रशिष्यके क्रमसे चलनेवाले विद्याजनित वंशकी अक्षय परम्परा--ये सब मिलकर भी जन्मसे होनेवाली संतानकी सोलहवीं कलाके भी बराबर नहीं है
sarvāṇy etāny apatyasya kalāṃ nāhanti ṣoḍaśīm |
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— บรรดาสิ่งเหล่านี้ทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นพิธีอัคนิโหตระ ไตรเวท และสายสืบแห่งวิชาความรู้ที่ดำรงอยู่ด้วยลำดับศิษย์และศิษย์สืบศิษย์ ล้วนไม่อาจเทียบได้แม้เพียงหนึ่งในสิบหกส่วนแห่งคุณค่าของบุตรหลาน. บัณฑิตผู้กล่าวธรรมประกาศว่า การมีบุตรเพียงคนเดียวก็ประหนึ่งไร้ทายาท: ดุจมีตาเพียงข้างเดียวก็แทบไม่ต่างจากไม่มี และเมื่อดวงตาสูญสิ้น ร่างกายก็เหมือนพินาศ; ฉันใด เมื่อบุตรสูญสิ้น ความสืบต่อแห่งตระกูลก็ขาดสะบั้นฉันนั้น. เพราะฉะนั้น แม้บุญกุศลจากอัคนิโหตระ ไตรเวท และสืบสายวิชาผ่านศิษย์ทั้งหลายรวมกัน ก็ยังไม่อาจเทียบได้แม้เศษเสี้ยวแห่งคุณค่าของบุตรที่เกิดในวงศ์สกุล.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage prioritizes the ethical and social value of progeny for sustaining kula-paramparā (family continuity), asserting that even great ritual merit and Vedic learning do not equal a small fraction of the value attributed to offspring in maintaining lineage and inherited duties.
Vaiśaṃpāyana delivers a reflective statement (addressing the listener as “Bhārata” in the broader context) emphasizing how the loss or absence of sons threatens the continuation of the family line, using comparisons (one eye/one son) and contrasting this with ritual and scholastic achievements.