Previous Verse
Next Verse

Shloka 15

Nine Creations (Sarga), Guṇa-Streams of Beings, and Brahmā’s Progeny in Cyclic Time

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः / तिर्यक्स्त्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः

mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ / tiryakstrotastu yaḥ proktastiryagyonyaḥ sa pañcamaḥ

สรรคะที่สี่เรียกว่า ‘มุขยะ-สรรคะ’ โดยมีสถาวระ—ชีวิตไม่เคลื่อนไหวเช่นพฤกษา—เป็นหลัก ส่วนสรรคะที่ห้า ซึ่งกล่าวว่า ‘ติรยัก-สฺโรตัส’ คือการเกิดเป็น ‘ติรยัก-โยนิ’ อันได้แก่กำเนิดสัตว์เดรัจฉาน

मुख्यसर्गःthe principal creation
मुख्यसर्गः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmukhya + sarga (प्रातिपदिक)
FormKarmadhāraya (कर्मधारय) ‘mukhya-sarga’ = ‘principal creation’; Masculine, Nominative, Singular
चतुर्थःfourth
चतुर्थः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootcaturtha (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; qualifying (implied) ‘sargaḥ’
तुindeed/and
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
FormParticle (निपात)
मुख्याःprincipal/chief
मुख्याः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootmukhya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural; qualifying ‘sthāvarāḥ’
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootvai (अव्यय)
FormEmphatic particle (निपात)
स्थावराःimmobile beings (plants etc.)
स्थावराः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsthāvara (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
स्मृताःare called/remembered as
स्मृताः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsmṛ (धातु)
FormPast passive participle (क्त), Masculine, Nominative, Plural
तिर्यक्स्रोतःthe horizontal current (of creation)
तिर्यक्स्रोतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottiryak + srotas (प्रातिपदिक)
FormKarmadhāraya (कर्मधारय) ‘tiryak-srotas’ = ‘horizontal stream (of beings)’; Neuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
FormParticle (निपात)
यःwhich/that (who)
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootyad (प्रातिपदिक)
FormRelative pronoun (यद्), Masculine, Nominative, Singular
प्रोक्तःis stated/called
प्रोक्तः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra-vac (धातु)
FormPast passive participle (क्त), Masculine, Nominative, Singular; ‘is said’
तिर्यग्योन्यःof animal wombs/animal-born
तिर्यग्योन्यः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottiryak + yoni (प्रातिपदिक)
FormTatpuruṣa (तत्पुरुष) ‘tiryag-yoni’ = ‘having animal birth’; Masculine, Nominative, Singular; qualifying (implied) ‘sargaḥ’ or referring to that stream
सःthat
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (प्रातिपदिक)
FormPronoun, Masculine, Nominative, Singular
पञ्चमःfifth
पञ्चमः:
Pradhāna-viśeṣaṇa (प्रधान-विशेषण/predicate)
TypeAdjective
Rootpañcama (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; predicate adjective

Sūta (narrator) conveying the Purāṇic account of creation as taught by the sages

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

S
Sarga
S
Sthavara
T
Tiryak-srotas
T
Tiryag-yoni

FAQs

It does not directly define Ātman; it outlines graded manifestations in creation—immobile life and animal birth—implying the Self’s presence through all embodied forms within cosmic evolution.

No specific yogic technique is taught in this verse; it supplies cosmological classification that later supports dharma and sādhana by situating beings within the ordered flow of manifestation.

This verse is cosmological and non-sectarian in tone; it presents creation categories without polemics, aligning with the Kurma Purana’s broader Shaiva–Vaishnava synthesis by treating the cosmic order as a shared sacred framework.