Previous Verse
Next Verse

Shloka 4

Vārāṇasī (Avimukta) Māhātmya and the Catalogue of Guhya-Tīrthas

प्राजापत्यं तथा तीर्थं स्वर्गद्वारं तथैव च / जम्बुकेश्वरमित्युक्तं धर्माख्यं तीर्थमुत्तमम्

prājāpatyaṃ tathā tīrthaṃ svargadvāraṃ tathaiva ca / jambukeśvaramityuktaṃ dharmākhyaṃ tīrthamuttamam

ตีรถะนั้นชื่อว่า ‘ปราชาปัตยะ’ และเรียกอีกนามว่า ‘สวรรค์ทวาร’ คือ “ประตูสวรรค์” อีกทั้งกล่าวขานว่า ‘ชัมพุเกศวร’ ด้วย เป็นตีรถะอันยอดเยี่ยมที่เลื่องชื่อในนาม ‘ธรรม’

prājāpatyamPrājāpatya
prājāpatyam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootprājāpatya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन; विशेषण/तीर्थनाम (Prājāpatya)
tathāalso
tathā:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक (also)
tīrthamtīrtha
tīrtham:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottīrtha (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन
svargadvāramSvarga-dvāra (gate to heaven)
svargadvāram:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootsvarga + dvāra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन; तीर्थनाम
tathāalso
tathā:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक
evaindeed
eva:
Avadhāraṇa (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारणार्थक
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक
jambukeśvaramJambukeśvara (tīrtha)
jambukeśvaram:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootjambuka + īśvara (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन; तीर्थनाम
itithus
iti:
Vākyopasaṃhāra (वाक्योपसंहार)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; इत्यर्थक (quotative)
uktamcalled/said
uktam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeVerb
Rootvac (धातु) + kta (क्त)
Formभूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन; (here: ‘called/said’)
dharmākhyamcalled Dharma
dharmākhyam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootdharma + ākhya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन; नामवाचक विशेषण (called ‘Dharma’)
tīrthamtīrtha
tīrtham:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottīrtha (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन
uttamamexcellent
uttamam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootuttama (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन; विशेषण

Lord Kurma (Vishnu) instructing the sages/Indradyumna in a tīrtha-māhātmya section (Shaiva-Vaishnava synthesis through sacred geography).

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: bhakti

P
Prajapati
S
Svarga (Heaven)
J
Jambukeshvara (Shiva)
D
Dharma
T
Tirtha

FAQs

Indirectly: by glorifying a tīrtha named Dharma and associating it with ‘Svargadvāra,’ the verse frames spiritual ascent as rooted in dharma and purification—supporting the Purana’s broader teaching that inner realization is aided by dharmic disciplines and sacred observances.

No specific technique is listed in this line; it emphasizes tīrtha-sevā (pilgrimage, bathing, worship) as an auxiliary sādhana that purifies the mind—preparatory to higher Yoga (including Pāśupata-oriented discipline elsewhere in the Kurma Purana).

Vishnu (as Kurma) praises a place named Jambukeśvara (a Śaiva designation), presenting Śiva-tīrtha veneration within a Vaiṣṇava narration—typical of the Kurma Purana’s integrative, non-sectarian dharma.