Previous Verse
Next Verse

Kurma Purana — Purva Bhaga, Shloka 53

Virocana–Bali, Aditi’s Tapas, and the Vāmana–Trivikrama Episode

विचक्रमे पृथिवीमेष एता- मथान्तरिक्षं दिवमादिदेवः / व्यपेतरागं दितिजेश्वरं तं प्रकर्तुकामः शरणं प्रपन्नम्

vicakrame pṛthivīmeṣa etā- mathāntarikṣaṃ divamādidevaḥ / vyapetarāgaṃ ditijeśvaraṃ taṃ prakartukāmaḥ śaraṇaṃ prapannam

พระอาทิเทพ (วามน-วิษณุ) ก้าวครอบคลุมแผ่นดินนี้ แล้วครอบคลุมอากาศระหว่างกลาง และต่อด้วยสวรรค์ ทั้งนี้ด้วยพระประสงค์จะยุติพญาพลีเจ้าแห่งทานพ ผู้ไร้ราคะและได้เข้ามอบตนเป็นผู้ขอพึ่งพระองค์

vicakramestrode, stepped across
vicakrame:
Kriyā (मुख्यक्रिया)
TypeVerb
Rootvi√kram (धातु)
FormLiṭ-lakāra (perfect), Prathama-puruṣa (3rd), Ekavacana, ātmanepada
pṛthivīmthe earth
pṛthivīm:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootpṛthivī (प्रातिपदिक)
FormStrīliṅga, Dvitīyā, Ekavacana
eṣaḥthis (one)
eṣaḥ:
Kartā (कर्ता) (apposition to ādidevaḥ)
TypeNoun
Rootetad (प्रातिपदिक)
FormSarvanāma, Puṃliṅga, Prathamā, Ekavacana
etāmthis
etām:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of karma
TypeAdjective
Rootetad (प्रातिपदिक)
FormSarvanāma, Strīliṅga, Dvitīyā, Ekavacana; agrees with pṛthivīm
athathen
atha:
Sambandha-bodhaka (सम्बन्धबोधक)
TypeIndeclinable
Rootatha (अव्यय)
FormAvyaya; discourse particle (then/and)
antarikṣamthe mid-region, atmosphere
antarikṣam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootantarikṣa (प्रातिपदिक)
FormNapuṃsakalिङ्ग, Dvitīyā, Ekavacana
divamheaven
divam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdiv (प्रातिपदिक)
FormStrīliṅga, Dvitīyā, Ekavacana
ādi-devaḥthe primeval god
ādi-devaḥ:
Kartā (कर्ता)
TypeNoun
Rootādi (प्रातिपदिक) + deva (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā, Ekavacana; samāsa: karmadhāraya
vyapeta-rāgamwhose passion/attachment had departed
vyapeta-rāgam:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of karma
TypeAdjective
Rootvi-apa√i (धातु) → vyapeta (कृदन्त) + rāga (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Dvitīyā, Ekavacana; agrees with ditijeśvaram; samāsa: tatpuruṣa (rāgaḥ vyapetaḥ yasya)
ditija-īśvaramthe lord of the Dānavas (asuras)
ditija-īśvaram:
Karma (कर्म) (object of making/doing)
TypeNoun
Rootditija (प्रातिपदिक) + īśvara (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Dvitīyā, Ekavacana; samāsa: tatpuruṣa
tamhim
tam:
Karma (कर्म) (anaphoric)
TypeNoun
Roottad (प्रातिपदिक)
FormSarvanāma, Puṃliṅga, Dvitīyā, Ekavacana; refers to ditijeśvaram
prakartu-kāmaḥdesiring to accomplish (his purpose)
prakartu-kāmaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of kartā (ādidevaḥ)
TypeAdjective
Rootpra√kṛ (धातु) + kāma (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā, Ekavacana; samāsa: tatpuruṣa; sense: 'desirous to do/make'
śaraṇamrefuge
śaraṇam:
Karma (कर्म) (goal taken)
TypeNoun
Rootśaraṇa (प्रातिपदिक)
FormNapuṃsakalिङ्ग, Dvitīyā, Ekavacana; with prapannam (as object/complement)
prapannamhaving sought, surrendered (to refuge)
prapannam:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of karma
TypeAdjective
Rootpra√pad (धातु)
FormKta (क्त) past participle, Puṃliṅga, Dvitīyā, Ekavacana; agrees with ditijeśvaram/tam

Sūta (narrator) recounting the Vāmana–Bali episode in the Kurma Purana’s Purva-bhaga narrative frame

Primary Rasa: vira

Secondary Rasa: adbhuta

Ā
Ādideva (Viṣṇu/Vāmana)
B
Bali
D
Ditija (Diti-born asuras/dānavas)
P
Pṛthivī
A
Antarikṣa
D
Diva (Svarga)

FAQs

By presenting the Ādideva as pervading earth, atmosphere, and heaven through a single divine act, the verse points to a Lord whose presence and sovereignty are cosmic—suggesting the Supreme as all-pervasive and transcending limited location, while still engaging the world through līlā.

The verse foregrounds śaraṇāgati (taking refuge) and vairāgya (vyapeta-rāga, dispassion) as inner disciplines: Bali’s surrender and freedom from passion indicate the devotional-yogic posture of relinquishing egoic claim and accepting the Lord’s ordinance as dharma.

Although explicitly Vaishnava in imagery (Vāmana’s strides), the Kurma Purana’s broader synthesis treats surrender, dispassion, and dharma as shared spiritual principles across Śaiva-Vaiṣṇava teaching; the same refuge-ethic later aligns with the Purana’s Shaiva-yogic emphases (e.g., Pāśupata-oriented discipline).