Shloka 1
भण्डपुत्रशोकः (Bhaṇḍa’s Lament for His Sons) — Lalitopākhyāna Episode
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने भण्डपुत्रवधो नाम षड्विंशो ऽध्यायः अथ नष्टेषु पुत्रेषु शोकानलपरिप्लुतः / विललाप स दैत्येन्द्रो मत्वा जातं कुलक्षयम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne bhaṇḍaputravadho nāma ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ atha naṣṭeṣu putreṣu śokānalapariplutaḥ / vilalāpa sa daityendro matvā jātaṃ kulakṣayam
Translation
ดังนี้ ในศรีพรหมาณฑมหาปุราณะ ภาคอุตตระ ในบทสนทนาระหว่างหัยครีวะกับอคัสตยะ ในลลิโตปาขยาน บทที่ยี่สิบหกชื่อว่า “การประหารบุตรของภัณฑะ” ครั้นเมื่อบุตรทั้งหลายพินาศแล้ว จอมอสูรถูกไฟแห่งความโศกแผดเผา คร่ำครวญด้วยคิดว่าตระกูลถึงกาลสิ้นสูญ
Word by Word
इतिthus
इति:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउपसंहार/उद्धरणार्थक-अव्ययम् (quotative/closing particle)
श्री-ब्रह्माण्डेin the Śrī Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
अधिकरण (Locative/अधिकरणम्)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः (श्रीमत् ब्रह्माण्डम्)
महा-पुराणेin the Mahāpurāṇa
महा-पुराणे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः
उत्तर-भागेin the latter section
उत्तर-भागे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (उत्तरः भागः)
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादेin the dialogue of Hayagrīva and Agastya
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक) + अगस्त्य (प्रातिपदिक) + संवाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (हयग्रीवस्य अगस्त्यस्य च संवादः)
ललिता-उपाख्यानेin the Lalitā narrative
ललिता-उपाख्याने:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (ललितायाः उपाख्यानम्)
भण्ड-पुत्र-वधःthe slaying of Bhaṇḍa’s sons
भण्ड-पुत्र-वधः:
कर्ता (Title predicate/प्रथमा)
TypeNoun
Rootभण्ड (प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक) + वध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (भण्डस्य पुत्राणां वधः)
नामnamed
नाम:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formसंज्ञासूचक-अव्ययम् (indeclinable indicating name)
षड्विंशःtwenty-sixth
षड्विंशः:
विशेषण (Qualifier of अध्यायः)
TypeAdjective
Rootषड्विंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; क्रमवाचक-विशेषणम् (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
कर्ता (Title head/प्रथमा)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
अथthen
अथ:
निपात (Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formआरम्भ/अनन्तरार्थक-अव्ययम् (then/now)
नष्टेषुwhen (they were) destroyed
नष्टेषु:
अधिकरण (Locative absolute part)
TypeAdjective
Rootनष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, बहुवचनम्; भूतकृदन्त-रूपम् (नश्→नष्ट, PPP); विशेषणम् (पुत्रेषु)
पुत्रेषु(his) sons (having perished)
पुत्रेषु:
अधिकरण (Locative absolute)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, बहुवचनम्; सप्तमी-सम्बन्धः (locative absolute)
शोक-अनल-परिप्लुतःoverwhelmed by the fire of grief
शोक-अनल-परिप्लुतः:
विशेषण (Qualifier of दैत्येन्द्रः)
TypeAdjective
Rootशोक (प्रातिपदिक) + अनल (प्रातिपदिक) + परिप्लुत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (शोकः अनल इव; तेन परिप्लुतः = overwhelmed by the fire of grief)
विललापlamented
विललाप:
क्रिया (Verb/Action)
TypeVerb
Rootवि + लप् (धातु)
Formलिट्-लकारः (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्
सःhe
सः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
दैत्य-इन्द्रःthe lord of the demons
दैत्य-इन्द्रः:
कर्ता (Subject; apposition)
TypeNoun
Rootदैत्य (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (दैत्यानाम् इन्द्रः)
मत्वाhaving realized
मत्वा:
पूर्वकाल-क्रिया (Prior action)
TypeVerb
Rootमन् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्तः (Gerund/Absolutive), अव्ययम्; पूर्वकालिक-क्रिया (having thought/considered)
जातम्arisen, occurred
जातम्:
कर्म (Object of ‘mत्वा’)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formभूतकृदन्तः (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘जातं’ = arisen/occurred (as object of मत्वा)
कुल-क्षयम्destruction of the lineage
कुल-क्षयम्:
कर्म (Object complement with जातम्)
TypeNoun
Rootकुल (प्रातिपदिक) + क्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (कुलस्य क्षयः)