Shloka 18
Jamadagni, Brahmasva, and Royal Coercion (धेनुहरण-प्रसङ्गः / ब्रह्मस्व-अपरिहार्यत्वम्)
Devanagari script
व्यथितातिकशापातैः क्रोधेन महातान्विता / आकृष्य पाशान् सुदृढान् कृत्वात्मानममोचयत्
Transliteration
vyathitātikaśāpātaiḥ krodhena mahātānvitā / ākṛṣya pāśān sudṛḍhān kṛtvātmānamamocayat
Translation
ด้วยความเจ็บปวดจากการถูกเฆี่ยนตีอย่างรุนแรง และเต็มไปด้วยโทสะอันแรงกล้า นางจึงกระชากเชือกที่มัดไว้อย่างแน่นหนานั้นจนขาดและปลดปล่อยตนเองเป็นอิสระ
Word by Word
व्यथित-अति-कशा-पातैःby painful, excessive whip-blows
व्यथित-अति-कशा-पातैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootव्यथित (कृदन्त-प्रातिपदिक) + अति (अव्यय/उपसर्गसदृश) + कशा (प्रातिपदिक) + पात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; तत्पुरुष: ‘अति-कशा-पातैः’ (by excessive whip-blows); व्यथित = ‘pained’ (qualifier within compound)
क्रोधेनwith anger
क्रोधेन:
Karana/Hetu (करण/हेतु)
TypeNoun
Rootक्रोध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
महताgreat
महता:
Karana/Hetu (करण/हेतु)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; विशेषण of क्रोधेन (sense: ‘great’)
अन्विताfilled (with)
अन्विता:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअन्वित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (PPP used adjectivally), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘endowed/filled (with)’
आकृष्यhaving pulled
आकृष्य:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootकृष् (धातु) उपसर्ग-आ + त्वा (क्त्वा)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund); ‘having pulled’
पाशान्ropes/nooses
पाशान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपाश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
सुदृढान्very strong
सुदृढान्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसुदृढ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; कर्मधारय: सु + दृढ (very firm); विशेषण of पाशान्
कृत्वाhaving made
कृत्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु) + त्वा (क्त्वा)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund); ‘having done/made’
आत्मानम्herself
आत्मानम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अमोचयत्freed (herself)
अमोचयत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootमुच् (धातु) उपसर्ग-आ + णिच् (causative) + लङ्
Formलङ् (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; णिजन्त (causative): ‘caused to be released / freed’