Previous Verse
Next Verse

Shloka 17

Nara-Nārāyaṇa Ṛṣi and the Lord’s Unlimited Incarnations

हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं दत्त: कुमार ऋषभो भगवान् पिता न: । विष्णु: शिवाय जगतां कलयावतीर्ण- स्तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयोहयास्ये ॥ १७ ॥

haṁsa-svarūpy avadad acyuta ātma-yogaṁ dattaḥ kumāra ṛṣabho bhagavān pitā naḥ viṣṇuḥ śivāya jagatāṁ kalayāvatīrṇas tenāhṛtā madhu-bhidā śrutayo hayāsye

พระวิษณุผู้ไม่เคยพลาด (อจฺยุตะ) เสด็จลงมาเพื่อเกื้อกูลสรรพโลกด้วยอวตารส่วนย่อยต่าง ๆ เช่น พระหงส์ (หํส), ทัตตาตเรยะ, กุมารทั้งสี่ และพระฤษภเทวะผู้เป็นบิดาของเรา เพื่อสอนวิชาอาตมโยคะแห่งการรู้ตน และเมื่อทรงปรากฏเป็นหัยครีวะ ก็ทรงสังหารมธุและนำพระเวทกลับมาจากปาตาลโลก

हंसस्वरूपीhaving the form of a swan
हंसस्वरूपी:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootहंस-स्वरूपिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (हंसस्य स्वरूपम् यस्य)
अवदत्spoke
अवदत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवद् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
अच्युतO Acyuta
अच्युत:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootअच्युत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन
आत्मयोगम्self-yoga / spiritual discipline
आत्मयोगम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootआत्म-योग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (आत्मनः योगः)
दत्तःDatta
दत्तः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदत्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; व्यक्तिनाम (sage Datta/Dattātreya)
कुमारःKumāra
कुमारः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकुमार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
ऋषभःṚṣabha
ऋषभः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootऋषभ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
भगवान्the Blessed Lord
भगवान्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्
पिताfather
पिता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
नःof us / our
नः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति (Genitive), बहुवचन; सर्वनाम
विष्णुःViṣṇu
विष्णुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
शिवायfor welfare / for auspiciousness
शिवाय:
Sampradana (सम्प्रदान/प्रयोजन)
TypeNoun
Rootशिव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (Dative), एकवचन; प्रयोजन (for auspiciousness)
जगताम्of the worlds
जगताम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन
कलयाby a portion (partial expansion)
कलया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootकला (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन
अवतीर्णःdescended
अवतीर्णः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअव-तॄ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्
तेनby him
तेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; सर्वनाम
आहृताःwere brought back
आहृताः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootआ-हृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; ‘श्रुतयः’ इत्यस्य विशेषणम्
मधुभिदाby the slayer of Madhu
मधुभिदा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootमधु-भिद् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (मधोः भेत्ता)
श्रुतयःthe Vedas / revelations
श्रुतयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootश्रुति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
हयास्येin/at the Horse-faced (Hayagrīva) [demon]
हयास्ये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहय-आस्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; बहुव्रीहिः (हयः आस्यं यस्य = ‘horse-faced’), ‘(हयग्रीवे)’ अर्थे

It is stated in the Skanda Purāṇa that the Lord of the universe, Hari Himself, once appeared in the form of a young brahmacārī named Kumāra and spoke transcendental knowledge to Sanat-kumāra.

A
Acyuta (Lord Viṣṇu/Kṛṣṇa)
H
Haṁsa (Haṁsa-avatāra)
D
Dattātreya
S
Sanat-kumāra (Kumāras)
Ṛṣabha
M
Madhusūdana
H
Hayagrīva

FAQs

This verse states that Madhusūdana (the Lord) restored the stolen śrutis (Vedas) by appearing in His Hayagrīva (horse-faced) form, protecting revealed knowledge for the world.

He is listing the Lord’s compassionate descents that teach ātma-yoga and spiritual wisdom—different avatāras and empowered forms through whom the same Supreme Lord guides the world toward liberation.

Treat spiritual practice as learning the ‘science of the Self’: study authentic śāstra, cultivate detachment and inner discipline, and rely on the Lord’s guidance—seeing Him as the source and protector of true knowledge.