Srimad Bhagavatam — Ekadasha Skandha, Shloka 3
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
śamo damas titikṣekṣā tapaḥ satyaṁ dayā smṛtiḥ tuṣṭis tyāgo ’spṛhā śraddhā hrīr dayādiḥ sva-nirvṛtiḥ
ความสงบแห่งใจ การสำรวมอินทรีย์ ความอดทน การพิจารณาแยกแยะ ตบะ ความสัตย์ เมตตา ความระลึกได้ ความพอใจ การให้และการสละ ความไม่ใคร่ในกาม ความศรัทธาต่อครูจิตวิญญาณ ความละอายต่อการกระทำอันไม่ควร ทาน ความเรียบง่าย ความถ่อมตน และความอิ่มเอมภายใน—เหล่านี้เป็นคุณลักษณะของสัทตวะ. ความใคร่ ความพยายามใหญ่ ความห้าวหาญ ความไม่พอใจแม้ได้กำไร ความทะนงตน การอธิษฐานเพื่อความก้าวหน้าทางโลก การเห็นตนเหนือผู้อื่น ความเพลิดเพลินทางประสาท การรีบร้อนจะต่อสู้ ความชอบฟังคำสรรเสริญ การเยาะเย้ยผู้อื่น การโอ้อวดกำลัง และการอ้างพลังเพื่อแก้ตัว—เป็นลักษณะของรชัส. โทสะที่ทนไม่ได้ ความตระหนี่ คำพูดไร้หลักศาสตรา ความรุนแรง การเป็นกาฝาก ความหน้าซื่อใจคด ความอ่อนล้าเรื้อรัง การวิวาท ความเศร้า ความหลง ความหดหู่ การนอนมาก ความคาดหวังลวง ความกลัว และความเกียจคร้าน—เป็นลักษณะเด่นของตมัส. บัดนี้จงฟังเรื่องการผสมกันของสามคุณะนี้
FAQs
This verse lists rajo-guna traits such as lust, restless striving, pride/intoxication, craving, stubbornness, divisiveness, fame-attachment, frivolity, and strenuous overendeavoring.
Krishna teaches Uddhava how material nature binds the soul through the gunas; by recognizing rajas and its symptoms, one can cultivate detachment and move toward transcendence and bhakti.
Use it as a self-check: reduce impulsive desire, fame-seeking, and overwork; choose steady practices (sādhana), humility, and service to shift from agitation toward clarity and devotion.