Adhyaya 8

Verse 1

राजोवाच ब्रह्मणा चोदितो ब्रह्मन् गुणाख्यानेऽगुणस्य च । यस्मै यस्मै यथा प्राह नारदो देवदर्शन: ॥ १ ॥

พระราชาปริกษิตตรัสว่า: ข้าแต่พราหมณ์! ด้วยการดลใจของพระพรหม นารทมุนีผู้มีทิพยทัศนะได้อธิบายคุณลักษณะอันเหนือวัตถุของพระผู้เป็นเจ้า ผู้ทรงไร้คุณแห่งสสาร แก่ผู้ใด และอย่างไร?

Verse 2

एतद् वेदितुमिच्छामि तत्त्वं तत्त्वविदां वर । हरेरद्भुतवीर्यस्य कथा लोकसुमङ्गला: ॥ २ ॥

พระราชาตรัสว่า: ข้าแต่ผู้รู้สัจธรรมผู้ประเสริฐ! ข้าปรารถนาจะรู้ความจริงนี้ เรื่องราวของพระหริผู้ทรงฤทธานุภาพอัศจรรย์ย่อมเป็นมงคลแก่สรรพชีวิตในทุกโลกา.

Verse 3

कथयस्व महाभाग यथाहमखिलात्मनि । कृष्णे निवेश्य नि:सङ्गं मनस्त्यक्ष्ये कलेवरम् ॥ ३ ॥

โอท่านผู้มีบุญยิ่ง โปรดเล่าต่อไป เพื่อข้าจะวางจิตไว้ในพระกฤษณะผู้เป็นอาตมันแห่งสรรพสิ่ง และด้วยความไม่ยึดติดโดยสิ้นเชิง จึงละสังขารนี้ได้.

Verse 4

श‍ृण्वत: श्रद्धया नित्यं गृणतश्च स्वचेष्टितम् । कालेन नातिदीर्घेण भगवान् विशते हृदि ॥ ४ ॥

ผู้ที่ฟังเป็นนิตย์ด้วยศรัทธา และสรรเสริญพระลีลาของพระองค์อยู่เสมอ ไม่นานนักพระผู้เป็นเจ้า ศรีกฤษณะ จะเสด็จเข้าสถิตในดวงใจของเขา.

Verse 5

प्रविष्ट: कर्णरन्ध्रेण स्वानां भावसरोरुहम् । धुनोति शमलं कृष्ण: सलिलस्य यथा शरत् ॥ ५ ॥

ศรีมัดภาควตัม—อวตารแห่งเสียงของพระกฤษณะ—เข้าสู่หัวใจผ่านช่องหูของภักตะ แล้วประทับบนดอกบัวแห่งความรักภักดีของเขา และชำระมลทินอย่างกาม โทสะ และความอยาก ให้หมดไป ดุจสายน้ำฤดูสารททำให้สระโคลนใสสะอาด.

Verse 6

धौतात्मा पुरुष: कृष्णपादमूलं न मुञ्चति । मुक्त सर्वपरिक्लेश: पान्थ: स्वशरणं यथा ॥ ६ ॥

ผู้ภักดีผู้บริสุทธิ์ซึ่งจิตใจถูกชำระด้วยการปรนนิบัติภักติ ย่อมไม่ละทิ้งพระบาทดุจดอกบัวของพระศรีกฤษณะเลย เขาพ้นจากความทุกข์ทั้งปวงและอิ่มเอมในพระบาทนั้น ดุจผู้เดินทางที่กลับถึงบ้านแล้วได้ที่พึ่งหลังการเดินทางอันยากลำบาก

Verse 7

यदधातुमतो ब्रह्मन् देहारम्भोऽस्य धातुभि: । यद‍ृच्छया हेतुना वा भवन्तो जानते यथा ॥ ७ ॥

โอ้พราหมณ์ผู้รู้! ชีวาตมันย่อมต่างจากกายที่ประกอบด้วยธาตุทั้งหลาย แล้วเขาได้กายนี้มาโดยบังเอิญหรือด้วยเหตุปัจจัยใด? โปรดเมตตาอธิบายเถิด เพราะท่านย่อมรู้เรื่องนี้ดี

Verse 8

आसीद् यदुदरात् पद्मं लोकसंस्थानलक्षणम् । यावानयं वै पुरुष इयत्तावयवैः पृथक् ॥ तावानसाविति प्रोक्तः संस्थावयववानिव ॥ ८ ॥

หากพระบุคคลสูงสุด ผู้ซึ่งจากพระอุทรได้บังเกิดก้านดอกบัวอันเป็นเครื่องหมายแห่งโครงสร้างจักรวาล ทรงมีพระวรกายมหึมาตามมาตราของพระองค์เอง แล้วความแตกต่างเฉพาะระหว่างพระวรกายของพระผู้เป็นเจ้า กับกายของสัตว์โลกทั่วไปคืออะไร? โปรดอธิบายเถิด

Verse 9

अज: सृजति भूतानि भूतात्मा यदनुग्रहात् । दद‍ृशे येन तद्रूपं नाभिपद्मसमुद्भव: ॥ ९ ॥

พรหมาผู้มิได้เกิดจากแหล่งวัตถุ แต่บังเกิดจากดอกบัวที่ผุดจากพระนาภีของพระผู้เป็นเจ้า เป็นผู้สร้างสรรพสัตว์ที่เกิดในวัตถุทั้งหลาย และด้วยพระกรุณาของพระองค์เท่านั้น พรหมาจึงได้เห็นพระรูปของพระผู้เป็นเจ้า—โปรดอธิบายข้อนี้ด้วย

Verse 10

स चापि यत्र पुरुषो विश्वस्थित्युद्भवाप्यय: । मुक्त्वात्ममायां मायेश: शेते सर्वगुहाशय: ॥ १० ॥

โปรดอธิบายด้วยถึงพระบุคคลสูงสุด ผู้เป็นเหตุแห่งการดำรงอยู่ การอุบัติ และการล่มสลายของจักรวาล ผู้เป็นเจ้าแห่งพลังทั้งปวงแต่ไม่ถูกแตะต้องด้วยมายาภายนอกของพระองค์ และทรงสถิตบรรทมในถ้ำแห่งหัวใจของทุกผู้เป็นปรมาตมัน

Verse 11

पुरुषावयवैर्लोका: सपाला: पूर्वकल्पिता: । लोकैरमुष्यावयवा: सपालैरिति शुश्रुम ॥ ११ ॥

โอ้พราหมณ์ผู้ทรงปัญญา ก่อนหน้านี้ได้อธิบายว่าโลกทั้งหลายพร้อมผู้ปกครองของตนตั้งอยู่ตามอวัยวะต่าง ๆ แห่งกายมหึมาของวิราฏ-ปุรุษ ข้าพเจ้าก็ได้ยินเช่นนั้น แต่ตำแหน่งที่แท้จริงเป็นอย่างไร โปรดเมตตาอธิบายเถิด

Verse 12

यावान् कल्पोविकल्पो वा यथा कालोऽनुमीयते । भूतभव्यभवच्छब्द आयुर्मानं च यत् सत: ॥ १२ ॥

โปรดอธิบายด้วยถึงระยะเวลาระหว่างการสร้างกับการล่มสลาย (ปรลยะ) คือกัลปะ และระยะของการสร้างย่อยต่าง ๆ ตลอดจนสภาวะของกาลที่แสดงด้วยคำว่า อดีต ปัจจุบัน อนาคต อีกทั้งโปรดบอกอายุและมาตราวัดอายุของเหล่าเทวะ มนุษย์ และสรรพชีวิตในโลกต่าง ๆ ด้วย

Verse 13

कालस्यानुगतिर्या तु लक्ष्यतेऽण्वी बृहत्यपि । यावत्य: कर्मगतयो याद‍ृशीर्द्विजसत्तम ॥ १३ ॥

โอ้พราหมณ์ผู้ประเสริฐ โปรดอธิบายด้วยว่าเหตุใดการดำเนินของกาลซึ่งเป็นไปตามวิถีแห่งกรรม จึงปรากฏทั้งสั้นละเอียดและยาวใหญ่ และโปรดบอกถึงจุดเริ่มต้นของกาลนั้นด้วย

Verse 14

यस्मिन् कर्मसमावायो यथा येनोपगृह्यते । गुणानां गुणिनां चैव परिणाममभीप्सताम् ॥ १४ ॥

แล้วโปรดพรรณนาด้วยว่า การสั่งสมผลกรรมอันเกิดจากคุณทั้งหลายแห่งธรรมชาติวัตถุ กระทำต่อชีวะผู้ปรารถนาอย่างไร จนตามคุณนั้น ๆ จึงยกเขาขึ้นหรือฉุดเขาลงไปสู่ภพชาติหลากหลาย ตั้งแต่เทวะลงถึงสัตว์เล็กน้อยที่สุด

Verse 15

भूपातालककुब्व्योमग्रहनक्षत्रभूभृताम् । सरित्समुद्रद्वीपानां सम्भवश्चैतदोकसाम् ॥ १५ ॥

โอ้พราหมณ์ผู้ประเสริฐ โปรดพรรณนาด้วยว่า การบังเกิดของภูมิและปาตาล ทิศทั้งสี่แห่งสวรรค์ เวหะ อันประกอบด้วยดาวเคราะห์และดวงดาว ภูเขา แม่น้ำ ทะเล และหมู่เกาะ ตลอดจนเหล่าสัตว์ผู้พำนักในที่เหล่านั้น เกิดขึ้นอย่างไร

Verse 16

प्रमाणमण्डकोशस्य बाह्याभ्यन्तरभेदत: । महतां चानुचरितं वर्णाश्रमविनिश्चय: ॥ १६ ॥

ขอโปรดอธิบายการแบ่งส่วนภายนอกและภายในของจักรวาล-โกศตามมาตราวัด พร้อมทั้งจริยาและกิจของมหาตมะ และการวินิจฉัยธรรมะแห่งวรรณะและอาศรมด้วยเถิด

Verse 17

युगानि युगमानं च धर्मो यश्च युगे युगे । अवतारानुचरितं यदाश्चर्यतमं हरे: ॥ १७ ॥

ขอโปรดอธิบายยุคทั้งหลายและระยะเวลาของแต่ละยุค ตลอดจนรูปแบบของธรรมะในทุกยุค และโปรดเล่าเรื่องลีลาอันน่าอัศจรรย์ยิ่งของอวตารแห่งพระหริในแต่ละยุคด้วยเถิด

Verse 18

नृणां साधारणो धर्म: सविशेषश्च याद‍ृश: । श्रेणीनां राजर्षीणां च धर्म: कृच्छ्रेषु जीवताम् ॥ १८ ॥

ขอโปรดอธิบายธรรมะทั่วไปของมนุษย์ และธรรมะเฉพาะตามหน้าที่; ธรรมะของหมู่คณะและของราชฤๅษี ตลอดจนหลักธรรมสำหรับผู้ดำรงชีวิตท่ามกลางความคับขันด้วยเถิด

Verse 19

तत्त्वानां परिसंख्यानं लक्षणं हेतुलक्षणम् । पुरुषाराधनविधिर्योगस्याध्यात्मिकस्य च ॥ १९ ॥

ขอโปรดอธิบายตัตตวะทั้งหลายแห่งการสร้าง: จำนวน ลักษณะ เหตุและเครื่องหมายแห่งเหตุ ตลอดจนลำดับการวิวัฒน์ และโปรดชี้วิธีบูชาพระปุรุษ (พระผู้เป็นเจ้า) กับแนวทางโยคะฝ่ายจิตวิญญาณด้วยเถิด

Verse 20

योगेश्वरैश्वर्यगतिर्लिङ्गभङ्गस्तु योगिनाम् । वेदोपवेदधर्माणामितिहासपुराणयो: ॥ २० ॥

ความรุ่งเรืองของโยคีผู้เป็นใหญ่ (โยคีศวร) และจุดหมายสูงสุดของเขาคืออะไร? โยคีผู้สมบูรณ์ตัดขาดจากลิงคะ (กายละเอียด) ได้อย่างไร? และแก่นความรู้ของพระเวท รวมทั้งอุปเวท อิติหาสะ และปุราณะคืออะไร?

Verse 21

सम्प्लव: सर्वभूतानां विक्रम: प्रतिसंक्रम: । इष्टापूर्तस्य काम्यानां त्रिवर्गस्य च यो विधि: ॥ २१ ॥

ข้าแต่พระภควาน โปรดอธิบายเถิดว่า สรรพชีวิตทั้งหลายเกิดขึ้นอย่างไร ดำรงอยู่ได้อย่างไร และดับสลายไปอย่างไร อีกทั้งโปรดบอกคุณและโทษของการปฏิบัติภักติ-เสวาต่อพระผู้เป็นเจ้า รวมถึงพิธีกรรมเวทเกี่ยวกับอิษฏะ-ปูรตะ กรรมกามยะ และวิธีปฏิบัติแห่งธรรม อรรถะ และกามะด้วย

Verse 22

यो वानुशायिनां सर्ग: पाषण्डस्य च सम्भव: । आत्मनो बन्धमोक्षौ च व्यवस्थानं स्वरूपत: ॥ २२ ॥

ข้าแต่พระภควาน โปรดอธิบายด้วยว่า เหล่าสัตว์ผู้หลอมรวมอยู่ในพระวรกายของพระผู้เป็นเจ้าถูกสร้างขึ้นอย่างไร และพวกปาษัณฑะ (ผู้ปฏิเสธธรรม) ปรากฏในโลกได้อย่างไร อีกทั้งโปรดชี้แจงเรื่องพันธะและโมกษะของชีวะ และสภาวะของชีวะผู้ไม่ถูกผูกมัดตามสภาพแท้จริงด้วย

Verse 23

यथात्मतन्त्रो भगवान् विक्रीडत्यात्ममायया । विसृज्य वा यथा मायामुदास्ते साक्षिवद् विभु: ॥ २३ ॥

พระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงอิสระทรงสำราญในลีลาของพระองค์ด้วยศักติภายใน (อาตมะ-มายา) และเมื่อถึงคราวปรลัย พระองค์ทรงปล่อยให้เป็นไปภายใต้มายาภายนอก ขณะที่พระผู้ทรงฤทธิ์ดำรงอยู่ดุจพยานต่อสรรพสิ่ง

Verse 24

सर्वमेतच्च भगवन् पृच्छतो मेऽनुपूर्वश: । तत्त्वतोऽर्हस्युदाहर्तुं प्रपन्नाय महामुने ॥ २४ ॥

โอ้มหามุนี โปรดทำให้ความใคร่รู้ของข้าพเจ้าสมบูรณ์ โดยอธิบายตามลำดับทั้งสิ่งที่ข้าพเจ้าถาม—และสิ่งที่ยังมิได้ถาม—ตามความจริงแท้ เพราะข้าพเจ้ามอบตนเป็นผู้พึ่งพาท่านแล้ว โปรดประทานความรู้ครบถ้วนในเรื่องนี้ด้วย

Verse 25

अत्र प्रमाणं हि भवान् परमेष्ठी यथात्मभू: । अपरे चानुतिष्ठन्ति पूर्वेषां पूर्वजै: कृतम् ॥ २५ ॥

โอ้มหามุนี ในเรื่องนี้ท่านคือหลักฐานอันแท้จริง ดุจดังพระพรหมผู้เกิดด้วยตนเอง (ปรเมษฐี) เป็นหลักฐาน ส่วนผู้อื่นเพียงทำตามจารีตประเพณี สืบตามสิ่งที่บรรพชนของนักปราชญ์ก่อนๆ เคยปฏิบัติไว้

Verse 26

न मेऽसव: परायन्ति ब्रह्मन्ननशनादमी । पिबतोऽच्युतपीयूषम् तद्वाक्याब्धिविनि:सृतम् ॥ २६ ॥

โอ้พราหมณ์ผู้รู้! เพราะข้าพเจ้าดื่มน้ำทิพย์แห่งถ้อยคำของพระอจฺยุตะ ผู้เป็นพระผู้เป็นเจ้า ซึ่งไหลมาจากมหาสมุทรแห่งวาจาของท่าน ข้าพเจ้าจึงไม่รู้สึกอ่อนล้าจากการอดอาหารเลย

Verse 27

सूत उवाच स उपामन्त्रितो राज्ञा कथायामिति सत्पते: । ब्रह्मरातो भृशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदि ॥ २७ ॥

สูตะกล่าวว่า เมื่อพระมหาราชาปริกษิต (วิษณุราตะ) เชิญศุกเทวะ (พรหมราตะ) ในที่ประชุมเหล่าภักตะให้กล่าวกถาแห่งศรีกฤษณะ ผู้เป็นสัทปติ ท่านก็ยินดีเป็นอย่างยิ่ง

Verse 28

प्राह भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । ब्रह्मणे भगवत्प्रोक्तं ब्रह्मकल्प उपागते ॥ २८ ॥

ท่านกล่าวว่า: ปุราณะนามว่า ‘ภาควตะ’ นี้เป็นคัมภีร์ที่เทียบเท่าพรหม; เมื่อเริ่มต้นพรหมกัลป์ พระผู้เป็นเจ้าทรงตรัสไว้แก่พระพรหมาเอง

Verse 29

यद् यत् परीक्षिद‍ृषभ: पाण्डूनामनुपृच्छति । आनुपूर्व्येण तत्सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ २९ ॥

ไม่ว่าพระเจ้าปริกษิต ผู้ประเสริฐในวงศ์ปาณฑุ จะทรงถามสิ่งใด ท่านก็เริ่มอธิบายทั้งหมดนั้นตามลำดับอย่างเป็นขั้นตอน