Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa, Shloka 31

Chapter 93 — वास्तुपूजादिविधानम्

Procedure for Vāstu-worship and Related Rites

आपवत्सचतुष्टये इति ख तद्वत्सायै च तत्तले इति घ , ज च वाराह्यै इति ङ , छ च विपचे इति ख , छ च ततो मांसौदनमिति ख घ छ च कुम्भकायेति छ पिलिपिच्छायेति ङ लिपिपिञ्जायेति छ गृहे च नगरादौ च एकाशीतिपदैर् यजेत् त्रिपदा रज्जवः कार्याः षट्पदाश् च विकोणके

āpavatsacatuṣṭaye iti kha tadvatsāyai ca tattale iti gha , ja ca vārāhyai iti ṅa , cha ca vipace iti kha , cha ca tato māṃsaudanamiti kha gha cha ca kumbhakāyeti cha pilipicchāyeti ṅa lipipiñjāyeti cha gṛhe ca nagarādau ca ekāśītipadair yajet tripadā rajjavaḥ kāryāḥ ṣaṭpadāś ca vikoṇake

“อาปวัตสจตุษฏเย” ให้ลง ณ ตำแหน่งพยางค์ ‘ข’; “ตัทวัตสายै จ ตัตตเล” ณ ‘ฆ’ (และ ณ ‘ช’ ด้วย); “วาราหฺยै” ณ ‘ง’ (และ ณ ‘ฉ’ ด้วย); “วิปเจ” ณ ‘ข’ (และ ณ ‘ฉ’ ด้วย). ต่อจากนั้น “มางสะ-โอดนะ” ณ ‘ข’, ‘ฆ’ และ ‘ฉ’; “กุมภกาย” ณ ‘ฉ’; “ปิลิปิจฉาย” ณ ‘ง’; “ลิปิปิญชาย” ณ ‘ฉ’. ในเรือน ในเมือง และที่อื่น ๆ พึงประกอบยชนาด้วยแบบแผนแปดสิบเอ็ดบท/ก้าว; เชือก (รัชฺชุ) ให้ทำขนาดสามก้าว และในแนวทแยง (วิโกณะ) ให้เป็นหกก้าว।

आपवत्स-चतुष्टयेto the group of four Āpavatsas
आपवत्स-चतुष्टये:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootआपवत्स (प्रातिपदिक) + चतुष्टय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; चतुर्थी, एकवचन; समासः—आपवत्सानां चतुष्टयम् (षष्ठी-तत्पुरुष)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)
(marker) kha
:
Sambandha (सम्बन्ध/label)
TypeIndeclinable
Rootख (अव्यय/संकेताक्षर)
Formसंकेताक्षर (diagrammatic label)
तद्वत्सायैto Tadvatsā
तद्वत्सायै:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootतद्वत्सा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; चतुर्थी, एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
तत्-तलेon/at its base
तत्-तले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी, एकवचन; समासः—तस्य तलम् (षष्ठी-तत्पुरुष)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरणार्थक-अव्यय
(marker) gha
:
Sambandha (सम्बन्ध/label)
TypeIndeclinable
Rootघ (अव्यय/संकेताक्षर)
Formसंकेताक्षर (diagrammatic label)
(marker) ja
:
Sambandha (सम्बन्ध/label)
TypeIndeclinable
Rootज (अव्यय/संकेताक्षर)
Formसंकेताक्षर (diagrammatic label)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
वाराह्यैto Vārāhī
वाराह्यै:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootवाराही (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; चतुर्थी, एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरणार्थक-अव्यय
(marker) ṅa
:
Sambandha (सम्बन्ध/label)
TypeIndeclinable
Rootङ (अव्यय/संकेताक्षर)
Formसंकेताक्षर (diagrammatic label)
(marker) cha
:
Sambandha (सम्बन्ध/label)
TypeIndeclinable
Rootछ (अव्यय/संकेताक्षर)
Formसंकेताक्षर (diagrammatic label)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
विपचेcook well
विपचे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + पच् (धातु)
Formलोट् (Imperative); मध्यमपुरुष (2nd person); एकवचन; परस्मैपदम्
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरणार्थक-अव्यय
(marker) kha
:
Sambandha (सम्बन्ध/label)
TypeIndeclinable
Rootख (अव्यय/संकेताक्षर)
Formसंकेताक्षर
(marker) cha
:
Sambandha (सम्बन्ध/label)
TypeIndeclinable
Rootछ (अव्यय/संकेताक्षर)
Formसंकेताक्षर
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
ततःthen/thereafter
ततः:
Sambandha (सम्बन्ध/sequence)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रम/अनन्तरार्थक (adverb: thereafter)
मांस-ओदनम्meat-rice (meat porridge)
मांस-ओदनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमांस (प्रातिपदिक) + ओदन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; समासः—मांसयुक्तः ओदनः
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरणार्थक-अव्यय
(marker) kha
:
Sambandha (सम्बन्ध/label)
TypeIndeclinable
Rootख (अव्यय/संकेताक्षर)
Formसंकेताक्षर
(marker) gha
:
Sambandha (सम्बन्ध/label)
TypeIndeclinable
Rootघ (अव्यय/संकेताक्षर)
Formसंकेताक्षर
(marker) cha
:
Sambandha (सम्बन्ध/label)
TypeIndeclinable
Rootछ (अव्यय/संकेताक्षर)
Formसंकेताक्षर
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
कुम्भकायto Kumbhaka
कुम्भकाय:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootकुम्भक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; चतुर्थी, एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरणार्थक-अव्यय
(marker) cha
:
Sambandha (सम्बन्ध/label)
TypeIndeclinable
Rootछ (अव्यय/संकेताक्षर)
Formसंकेताक्षर
पिलिपिच्छायैto Pilipicchāyā
पिलिपिच्छायै:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootपिलिपिच्छा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; चतुर्थी, एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरणार्थक-अव्यय
(marker) ṅa
:
Sambandha (सम्बन्ध/label)
TypeIndeclinable
Rootङ (अव्यय/संकेताक्षर)
Formसंकेताक्षर
लिपिपिञ्जायto Lipipiñja
लिपिपिञ्जाय:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootलिपिपिञ्ज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; चतुर्थी, एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरणार्थक-अव्यय
(marker) cha
:
Sambandha (सम्बन्ध/label)
TypeIndeclinable
Rootछ (अव्यय/संकेताक्षर)
Formसंकेताक्षर
गृहेin a house
गृहे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootगृह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी, एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
नगर-आदौin a town etc.
नगर-आदौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootनगर (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी, एकवचन; समासः—नगरं आदिः यस्मिन्/यत्र (नगरादौ = in a town etc.)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
एकाशीति-पदैःwith eighty-one steps/positions
एकाशीति-पदैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootएकाशीति (संख्या-प्रातिपदिक) + पद (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया, बहुवचन; समासः—एकाशीतिः पदानि (संख्यापूर्व-द्विगु)
यजेत्should worship/perform (the rite)
यजेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootयज् (धातु)
Formविधिलिङ्; प्रथमपुरुष; एकवचन; परस्मैपदम्
त्रि-पदाःthree-stepped
त्रि-पदाः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक) + पद (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम् (रज्जवः); समासः—त्रीणि पदानि यस्याः (त्रिपदा)
रज्जवःropes/cords
रज्जवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootरज्जु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा, बहुवचन
कार्याःto be made
कार्याः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootकृ (धातु) → कार्य (कृदन्त)
Formभविष्यत्कृदन्त/यत्-प्रत्यय (gerundive: to be made); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा, बहुवचन; विधेय-विशेषणम् (रज्जवः)
षट्-पदाःsix-stepped
षट्-पदाः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootषट् (संख्या-प्रातिपदिक) + पद (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम् (रज्जवः)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
विकोणकेin the oblique/diagonal corner
विकोणके:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootविकोणक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी, एकवचन (स्थाने)

Lord Agni (in the Agni Purana’s standard dialogue framework, instructing the sage Vasiṣṭha)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Tantra","secondary_vidya":"Mantra","practical_application":"Nyāsa/placement of mantras on specific syllable-positions within a vāstu/maṇḍala scheme; practical for constructing protective ritual grids in houses, towns, and sites using an 81-pada arrangement and measured cords.","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Procedure","entry_title":"Mantra-nyāsa on varṇa-sthāna and 81-pada worship; rajju-māna (3-pada, 6-pada vikoṇa)","lookup_keywords":["nyāsa kha gha ṅa cha","ekāśīti-pada maṇḍala","rajju tripadā ṣaṭpadā","vāstu mantra placement"],"quick_summary":"Assign specific mantras to designated syllable/letter positions (kha, gha, ja, ṅa, cha) and perform worship on an 81-pada layout; prepare cords in three measures, and for diagonals use six measures."}

Concept: Mantra is operationalized through nyāsa and spatial order; correct placement and measure are themselves efficacy-conditions.

Application: When laying out a protective vāstu-maṇḍala, follow the specified mantra placements and cord-measures to avoid ritual/architectural faults.

Khanda Section: Puja-vidhi / Tantra-mantra Nyasa (Mantra applications in worship and ritual construction)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Type: Dwelling/City/Settlement space

Visual Art Cues: {"scene_description":"A ritual diagram shows an 81-pada grid; a priest marks syllable-positions (kha, gha, ja, ṅa, cha) and inscribes/recites mantras (including Vārāhī). Measuring cords indicate three-unit lengths and six-unit diagonals.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, large geometric 9x9 grid (81 squares) on floor, priest pointing to squares labeled with Sanskrit syllables, stylized cords and knots, Vārāhī emblem in one sector, earthy reds/ochres and bold outlines.","tanjore_prompt":"Tanjore painting, gold-highlighted grid lines and ritual implements, priest with palm-leaf manuscript, squares inscribed with syllables, ornate kalaśa and lamps, Vārāhī symbol with halo, rich decorative border.","mysore_prompt":"Mysore style, clean didactic scene: 9x9 maṇḍala, labels kha/gha/ja/ṅa/cha, cords measured in 3 and 6 units shown with tick marks, calm indoor setting, fine linework.","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, architect-priest collaboration: one holds measuring cord, another writes syllables on a drawn grid, detailed textiles and instruments, subtle shading, precise geometry emphasized."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":null,"pace":"fast","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: तत्तले = तत्-तले; मांसौदनम् = मांस-ओदनम्; मांसौदनमिति = मांस-ओदनम् + इति; कुम्भकायेति = कुम्भकाय + इति; पिलिपिच्छायेति = पिलिपिच्छायै + इति; लिपिपिञ्जायेति = लिपिपिञ्जाय + इति; एकाशीतिपदैर् = एकाशीति-पदैः + (र्-आदेशः). संकेताक्षराणि (ख, घ, ज, ङ, छ) पाठ-यन्त्र/विन्यास-चिह्नरूपेण अव्ययानि गृहीतानि.

Related Themes: Agni Purana 93 (nyāsa, vāstu-maṇḍala, dik-devatā appeasement)

A
Agni
V
Vārāhī

FAQs

It gives a coded nyāsa-style mapping of specific mantra-names/epithets to letter-positions (kha, gha, ja, ṅa, cha) and adds practical instructions for an 81-pada worship arrangement, including rope/cord measurements (3-unit cords, and 6-unit diagonals).

It combines mantra-technology (coded syllabic placement), goddess-invocation (Vārāhī), and ritual geometry/measurement (pada counts and diagonal cord lengths), illustrating how the Agni Purana integrates liturgy, tantra, and technical layout rules in a single chapter.

By performing worship with correct mantra placement and prescribed measurements, the rite is considered properly ‘formed’ (saṃskṛta) and thus more efficacious—supporting purification, protection, and the intended siddhi/merit associated with the invoked deities and offerings.