Next Verse

Agni Purana — Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa, Shloka 1

Chapter 53 — Liṅga-lakṣaṇa

Characteristics and Proportions of the Śiva-liṅga and Piṇḍikā

अः स्कन्दगणा दश विनायका इति ख, चिहिनितपुस्तकपाठः अत्र चण्डिकादशहस्तेषु खड्गशूलारिशक्तिधृगिति युक्तः पाठः अस्मल्लब्धपुस्तकपञ्चकेषु नायं पाठः अथ त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः लिङ्गलक्षणं भगवानुवाच लिङ्गादिलक्षणं वक्ष्ये कमलोद्भव तच्छृणु दैर्घ्यार्धं वसुभिर्भक्त्वा त्यक्त्वा भागत्रयं ततः

aḥ skandagaṇā daśa vināyakā iti kha, cihinitapustakapāṭhaḥ atra caṇḍikādaśahasteṣu khaḍgaśūlāriśaktidhṛgiti yuktaḥ pāṭhaḥ asmallabdhapustakapañcakeṣu nāyaṃ pāṭhaḥ atha tripañcāśattamodhyāyaḥ liṅgalakṣaṇaṃ bhagavānuvāca liṅgādilakṣaṇaṃ vakṣye kamalodbhava tacchṛṇu dairghyārdhaṃ vasubhirbhaktvā tyaktvā bhāgatrayaṃ tataḥ

[หมายเหตุความต่างของต้นฉบับ] “หมู่คณะของสกันทะเป็นวินายกสิบองค์”—เป็นข้อความตามต้นฉบับที่ทำเครื่องหมาย (kha) ไว้. ในที่นี้ เมื่อกล่าวถึงสิบกรของจัณฑิกา บทที่เหมาะสมคือ “ทรงดาบ ศูล และศักติทำลายศัตรู เป็นต้น”; แต่บทนี้ไม่ปรากฏในต้นฉบับห้าฉบับที่เรามี. บัดนี้เริ่มบทที่ห้าสิบสาม: ลักษณะของลิงคะ. พระผู้เป็นเจ้าตรัสว่า: “โอ้ผู้บังเกิดจากดอกบัว (พรหมา) เราจักกล่าวลักษณะจำเพาะของลิงคะและสิ่งที่เกี่ยวเนื่อง จงฟัง. จงแบ่งครึ่งหนึ่งของความยาวออกเป็นแปดส่วน แล้วตัดทิ้งสามส่วนจากนั้น”

aḥ(interjection; editorial)
aḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootaḥ (अव्यय/उद्गार)
Formउद्गार/विस्मयादि-अव्यय (interjection; editorial)
skanda-gaṇāḥSkanda’s attendants
skanda-gaṇāḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootskanda (प्रातिपदिक) + gaṇa (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास, पुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (Nom.), बहुवचन (Plural)
daśaten
daśa:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootdaśa (प्रातिपदिक/संख्या)
Formसंख्यावाचक (numeral), अव्ययवत्/विशेषणरूपेण; here qualifying plural noun
vināyakāḥVināyakas
vināyakāḥ:
Karta (कर्ता/Predicate nominative)
TypeNoun
Rootvināyaka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध/Quotation marker)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formउद्धरण/इति-अव्यय (quotative particle)
kha(variant marker ‘kha’)
kha:
Sambandha (सम्बन्ध/Editorial marker)
TypeIndeclinable
Rootkha (अव्यय/संकेत)
Formपाठभेद-संकेत (editorial siglum)
cihnita-pustaka-pāṭhaḥthe reading of the marked manuscript
cihnita-pustaka-pāṭhaḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootcihnita (√cihn/cihna; कृदन्त) + pustaka (प्रातिपदिक) + pāṭha (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
atrahere
atra:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Context)
TypeIndeclinable
Rootatra (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb of place)
caṇḍikā-daśa-hasteṣuin (her) ten hands
caṇḍikā-daśa-hasteṣu:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootcaṇḍikā (प्रातिपदिक) + daśa (संख्या) + hasta (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (locative plural), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग-प्रयोगे 'हस्त' (hand), सप्तमी (Locative), बहुवचन; 'in Caṇḍikā’s ten hands'
khaḍga-śūla-ari-śakti-dhṛk“khaḍgaśūlāriśaktidhṛk” (quoted)
khaḍga-śūla-ari-śakti-dhṛk:
Sambandha (सम्बन्ध/Quoted item)
TypeIndeclinable
Rootkhaḍga + śūla + ari + śakti + dhṛ (धृ धातु)
Formइति-पूर्वं पाठांशः (quoted reading); treated as citation-string
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formउद्धरण-अव्यय
yuktaḥappropriate / fitting
yuktaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण of pāṭhaḥ)
TypeAdjective
Root√yuj (युज् धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'appropriate/connected'
pāṭhaḥreading (textual variant)
pāṭhaḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootpāṭha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
asmad-labdha-pustaka-pañcakeṣuin our set of five obtained manuscripts
asmad-labdha-pustaka-pañcakeṣu:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootasmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + labdha (√labh; कृदन्त) + pustaka (प्रातिपदिक) + pañcaka (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास, सप्तमी (Locative), बहुवचन; 'in the five manuscripts obtained by us'
nanot
na:
Sambandha (सम्बन्ध/Negation)
TypeIndeclinable
Rootna (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय (negation)
ayamthis
ayam:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootidam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
pāṭhaḥreading
pāṭhaḥ:
Karta (कर्ता/Predicate nominative)
TypeNoun
Rootpāṭha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
athanow/then
atha:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootatha (अव्यय)
Formअनन्तर/आरम्भसूचक-अव्यय (then/now)
tri-pañcāśattamaḥfifty-third
tri-pañcāśattamaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottri (संख्या) + pañcāśat (संख्या) + tama (तद्धित)
Formक्रमवाचक (ordinal), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; qualifying adhyāyaḥ
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
liṅga-lakṣaṇamcharacteristics of the liṅga
liṅga-lakṣaṇam:
Karma (कर्म/Topic-object)
TypeNoun
Rootliṅga (प्रातिपदिक) + lakṣaṇa (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (title-like)
bhagavānthe Blessed Lord
bhagavān:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootbhagavat (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (वच् धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
liṅga-ādi-lakṣaṇamthe characteristics beginning with the liṅga
liṅga-ādi-lakṣaṇam:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootliṅga (प्रातिपदिक) + ādi (अव्यय/प्रातिपदिक) + lakṣaṇa (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
vakṣyeI shall explain
vakṣye:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (वच् धातु)
Formलृट् (Simple Future), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन, परस्मैपद
kamala-udbhavaO lotus-born (Brahmā)
kamala-udbhava:
Sambodhana (सम्बोधन/Address)
TypeNoun
Rootkamala (प्रातिपदिक) + udbhava (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (vocative), पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन
tatthat
tat:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
śṛṇuhear
śṛṇu:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√śru (श्रु धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन, परस्मैपद
dairghya-ardhamhalf of the length
dairghya-ardham:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootdairghya (प्रातिपदिक) + ardha (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
vasubhiḥby the Vasus (i.e., by eight)
vasubhiḥ:
Karaṇa (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootvasu (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), बहुवचन; 'by the Vasus' i.e., by eight (as a measure)
bhaktvāhaving divided
bhaktvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Root√bhaj (भज् धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), 'having divided'
tyaktvāhaving omitted
tyaktvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Root√tyaj (त्यज् धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त (gerund), 'having left/omitted'
bhāga-trayama three-part portion
bhāga-trayam:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootbhāga (प्रातिपदिक) + traya (प्रातिपदिक/संख्या)
Formतत्पुरुष-समास, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
tataḥthereafter
tataḥ:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Roottataḥ (अव्यय)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb: thereafter/from that)

Bhagavān (here functioning as the instructing deity; in Agni Purana context commonly Lord Agni narrating Purāṇic-ritual knowledge)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Shilpa","secondary_vidya":"Vastu","practical_application":"Standardizing liṅga proportions for carving and installation; also indicates textual-critical awareness (variant readings) for correct ritual manuals and iconographic prescriptions.","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Procedure","entry_title":"Liṅga-lakṣaṇa: basic proportional rule (half-length divided into eight; remove three parts)","lookup_keywords":["liṅga-lakṣaṇa","māna","aṣṭa-bhāga","ardha-dairghya","pramāṇa"],"quick_summary":"For liṅga measurement, take half the total length, divide it into eight equal parts, and omit three parts—yielding a canonical remainder used as a key module in further construction."}

Concept: Śāstrīya-pramāṇa: sacred form is approached through measurable order (māna), making ritual and art reproducible and orthodox.

Application: Use the proportional rule as a baseline module when drafting liṅga drawings, selecting stone blanks, and checking artisan work before prāṇa-pratiṣṭhā.

Khanda Section: Puja-vidhi / Shaiva-Lakshana (Linga-lakshana and iconographic measurement)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: śānta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A śilpin measures a Śiva-liṅga block with a measuring cord/rod, dividing a half-length into eight parts and marking off three parts to be omitted; Brahmā addressed by the Lord in a teaching setting.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, seated Śiva teaching Brahmā, beside them a craftsman marking a liṅga with measured segments, palm-leaf manuscript motif indicating variant readings, warm earthy palette with traditional ornamentation","tanjore_prompt":"Tanjore style, Śiva as teacher with gold halo, Brahmā listening, foreground artisan with measuring scale and liṅga outline, gold embossing on crowns and ornaments, temple interior framing","mysore_prompt":"Mysore painting, clean instructional geometry: liṅga with segmented markings (8 parts on half-length), artisan demonstrating ‘omit three parts’, subtle gold highlights, calm didactic mood","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, scholarly atelier scene: manuscripts, scribes noting variants, Śiva instructing Brahmā, artisan measuring a stone liṅga with ruler and ink marks, fine architectural background"}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Śrī","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: tacchṛṇu → tat śṛṇu; tripañcāśattamodhyāyaḥ → tri-pañcāśattamaḥ adhyāyaḥ; khaḍgaśūlāriśaktidhṛgiti → khaḍgaśūlāriśaktidhṛk iti; nāyaṃ → na ayam.

Related Themes: Agni Purāṇa ch. 53: subsequent liṅga varieties and pīṭha/yoni measures (implied continuation); Agni Purāṇa: earlier Devī-mūrti-lakṣaṇa notes referenced in the variant-reading preface

K
Kamalodbhava (Brahma)
S
Skandagaṇa
V
Vināyaka
C
Caṇḍikā
L
Liṅga

FAQs

It introduces liṅga-lakṣaṇa (Śiva-liṅga definition and proportions) and begins a concrete measurement rule: take half the total length, divide it into eight parts, and then omit three parts—an instruction used in iconographic/installation calculations.

Alongside theology, it preserves applied temple-science: precise proportional rules for sacred objects (iconometry) and even records manuscript variant readings—showing the text’s scope from ritual engineering to philological transmission.

Correct proportioning of the liṅga is treated as essential for valid installation and worship; accuracy supports ritual efficacy (śuddhi and siddhi) and is believed to secure merit through properly performed Śaiva devotion.