Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Kosha, Shloka 5

Adhyāya 361 — अव्ययवर्गः

Avyaya-vargaḥ) — The Section on Indeclinables (Colophon/Closure

योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावब्जौ शङ्कनिशाकरौ

yogaḥ sannahanopāyadhyānasaṅgatiyuktiṣu bhogaḥ sukhe stryādibhṛtāvabjau śaṅkaniśākarau

คำว่า ‘โยคะ’ ใช้ในความหมายว่า การเตรียมพร้อม/สวมยุทโธปกรณ์, วิธีหรืออุบาย, สมาธิภาวนา, ความสัมพันธ์/การรวมกัน, และกลยุทธ์. ‘โภคะ’ หมายถึงความสุขในการเสพ และยังหมายถึงการเลี้ยงดูค้ำจุนภรรยาเป็นต้น. ‘อพชะ’ (เกิดในน้ำ) ใช้เรียกทั้งสังข์และดวงจันทร์

yogaḥyoga; union; application
yogaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootyoga (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
sannahana-upāya-dhyāna-saṅgati-yuktiṣuin (the meanings of) arrangement, means, meditation, association, strategy
sannahana-upāya-dhyāna-saṅgati-yuktiṣu:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootsannahana+upāya+dhyāna+saṅgati+yukti (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Plural (बहुवचन); समाहार-द्वन्द्वः — ‘in (the senses of) binding/arrangement, means, meditation, association, device/strategy’
bhogaḥenjoyment; experience
bhogaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbhoga (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
sukhein happiness/pleasure
sukhe:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootsukha (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Singular (एकवचन)
stry-ādi-bhṛtauin maintenance/wages for women etc.
stry-ādi-bhṛtau:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootstrī+ādi+bhṛti (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Dual (द्विवचन) [as paired with next locative dual]; समासः strī-ādi (स्त्री आदि) + bhṛti (भरणम्/वेतनम्) (तत्पुरुष)
abjauin two lotuses / in lotus (as a sense)
abjau:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootabja (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Dual (द्विवचन)
śaṅka-niśākarauŚaṅka and Niśākara (two names)
śaṅka-niśākarau:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootśaṅka+niśākara (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Dual (द्विवचन); इतरेतर-द्वन्द्वः

Lord Agni (traditional narrator of the Agni Purana, instructing the sage Vasiṣṭha)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Sandhi Resolution Notes: stryādibhṛtāvabjau = stry-ādi-bhṛtau + abjau (locative dual coordination). sannahanopāyadhyānasaṅgatiyuktiṣu treated as a dvandva list in locative plural.

Y
Yoga (as a technical polyseme)
B
Bhoga (as a technical polyseme)
A
Abja
M
Moon (Niśākara)
C
Conch (Śaṅkha)

FAQs

It teaches nānārtha (polysemous) usage: key terms like yoga, bhoga, and abja carry multiple technical meanings, helping accurate interpretation in ritual, philosophical, and literary contexts.

By functioning like a compact lexicon (nighaṇṭu), it equips readers with semantic ranges needed across disciplines—yoga as method/strategy/meditation, bhoga as enjoyment/support, and abja as different referents—supporting law, ritual, philosophy, and kāvya.

Correct understanding of scriptural vocabulary prevents misinterpretation; clarity of meaning supports right practice (dharma) and right contemplation (dhyāna), which are traditionally linked with purificatory merit.