HomeAgni PuranaKoshaAdhyaya 361Shloka 37
Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Kosha, Shloka 37

Adhyāya 361 — अव्ययवर्गः

Avyaya-vargaḥ) — The Section on Indeclinables (Colophon/Closure

शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः द्यूताक्षे सारिफलके ऽप्याकर्षो ऽथाक्षमिन्द्रिये

śukrale mūṣike śreṣṭhe sukṛte vṛṣabhe vṛṣaḥ dyūtākṣe sāriphalake 'pyākarṣo 'thākṣamindriye

คำว่า “วฤษะห์” ใช้ในความหมายว่า ชายกำหนัดจัด หนู ผู้ประเสริฐ กุศลกรรม และโคผู้ (วัวเพศผู้) คำว่า “อากรรษะห์” ใช้เรียกลูกเต๋าในการพนัน และยังหมายถึงเมล็ดของผลสารีด้วย; ส่วน “อักษัม” หมายถึงอินทรีย์หรืออวัยวะรับรู้۔

शुक्रलेin/for ‘śukrala’ (a term/name)
शुक्रले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootशुक्रल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्
मूषिकेin a mouse
मूषिके:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमूषिक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्
श्रेष्ठेin the best/excellent
श्रेष्ठे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootश्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषण-प्रयोगः
सुकृतेin good deed/merit
सुकृते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसुकृत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्
वृषभेin a bull
वृषभे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootवृषभ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्
वृषःbull; the ‘vṛṣa’
वृषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवृष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
द्यूत-अक्षेin a gambling-die
द्यूत-अक्षे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootद्यूत + अक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (gambling + die)
सारि-फलकेon a game-board (sārī-board)
सारि-फलके:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसारि + फलक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (sārī-board/board for a game)
अपिalso; even
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्ययम्; निपातः
आकर्षःattraction; pulling
आकर्षः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootआ + कृṣ् (धातु) → आकर्ष (प्रातिपदिक/कृदन्त-भाव)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; धात्वर्थ-निर्मित-नाम (pulling/attraction)
अथthen; now
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्ययम्; अनुक्रम/प्रस्तावार्थक-निपातः (then/now)
अक्षम्eye; die; axle (here: ‘akṣa’)
अक्षम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
इन्द्रियेin a sense-organ
इन्द्रिये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्

Lord Agni (in the Agni Purana’s instructional narration to Vasiṣṭha)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Sandhi Resolution Notes: फलके ऽपि → फलके + अपि (ए + अ → एऽ); आकर्षो ऽथ → आकर्षः + अथ (ः + अ → ओऽ); अथाक्षमिन्द्रिये → अथ + अक्षम् + इन्द्रिये (अ + अ → आ; m + i → मि).

A
Agni Purana
N
Nighaṇṭu
N
Nānārtha (polysemy)
I
Indriya

FAQs

This verse imparts nighaṇṭu-vidyā (lexicography): it lists multiple accepted meanings of key Sanskrit terms (vṛṣaḥ, ākarṣaḥ, akṣam) used across śāstric and literary contexts.

By functioning like a compact Sanskrit glossary, it supports accurate interpretation of diverse disciplines (ritual, poetics, law, medicine) that the Agni Purana covers—showing it preserves not only doctrines but also the linguistic tools needed to read śāstra precisely.

Correct understanding of śabda (words) safeguards correct practice and correct recitation; in a Purāṇic frame, clarity of meaning prevents ritual and doctrinal error, supporting dharma and the merit (sukṛta) gained from right knowledge and right action.