Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Ayurveda, Shloka 33

Mantra-paribhāṣā (मन्त्रपरिभाषा) — Colophon/Closure

आद्यैः स्वरैश् च काद्यश् च वर्गैर् भिन्नलिपिर्द्विधा स्वरजो वसुमान्वर्गी इतिक्षेपा च मातृका

ādyaiḥ svaraiś ca kādyaś ca vargair bhinnalipirdvidhā svarajo vasumānvargī itikṣepā ca mātṛkā

ด้วยสระเบื้องต้นและหมู่พยัญชนะที่ขึ้นต้นด้วย ‘กะ’ อักษร (พยัญชนะ-สระ) กล่าวว่ามีสองแบบ. มาตฤกา (แม่บทเสียง) จำแนกเป็นสี่คือ: ‘สวรชะ’ (เกิดจากสระ), ‘วสุมาน’ (แปดประการ), ‘วรรคี’ (พยัญชนะเป็นหมวด), และ ‘อิติ-กเษปา’ (เครื่องหมายลงท้ายว่า ‘อิติ’).

ādyaiḥby the initial/first
ādyaiḥ:
Karaṇa (करण/Instrument)
TypeAdjective
Rootādya (प्रातिपदिक)
Formतृतीया-विभक्ति (Instrumental), बहुवचन (Plural), पुल्लिङ्ग (Masculine); विशेषणम् ‘svaraiḥ’ इत्यस्य
svaraiḥby vowels
svaraiḥ:
Karaṇa (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootsvara (प्रातिपदिक)
Formतृतीया-विभक्ति (Instrumental), बहुवचन (Plural), पुल्लिङ्ग (Masculine)
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय/Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
kādyaḥ(the set) beginning with ‘ka’
kādyaḥ:
Karta (कर्ता/Subject; coordinate)
TypeAdjective
Rootka + ādya (प्रातिपदिक; समास)
Formतत्पुरुष-समास (ka-ādi ‘beginning with ka’), प्रथमा (Nominative), एकवचन (Singular), पुल्लिङ्ग (Masculine)
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
vargaiḥby groups/classes
vargaiḥ:
Karaṇa (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootvarga (प्रातिपदिक)
Formतृतीया-विभक्ति (Instrumental), बहुवचन (Plural), पुल्लिङ्ग (Masculine)
bhinna-lipiḥa distinct script
bhinna-lipiḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootbhinna + lipi (प्रातिपदिक; समास)
Formकर्मधारय-समास (bhinna lipiḥ ‘distinct script’), प्रथमा (Nominative), एकवचन (Singular), स्त्रीलिङ्ग (Feminine)
dvidhāin two ways
dvidhā:
Prakāra (प्रकार/Adverbial manner)
TypeIndeclinable
Rootdvidhā (अव्यय)
Formअव्यय (adverb)
svara-jaḥborn from vowels
svara-jaḥ:
Karta (कर्ता/Subject; apposition)
TypeAdjective
Rootsvara + ja (प्रातिपदिक; समास)
Formतत्पुरुष-समास (svarāt jātaḥ ‘born from vowels’), प्रथमा (Nominative), एकवचन (Singular), पुल्लिङ्ग (Masculine)
vasumānpossessing wealth; rich
vasumān:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvasumat (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (Nominative), एकवचन (Singular), पुल्लिङ्ग (Masculine); मतुप्-प्रत्ययान्त (possessive)
vargīgrouped/classified
vargī:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvargin (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (Nominative), एकवचन (Singular), पुल्लिङ्ग (Masculine); विशेषणम्
iti-kṣepāthe insertion/appendage ‘iti’
iti-kṣepā:
Karta (कर्ता/Subject; coordinate)
TypeNoun
Rootiti + kṣepā (प्रातिपदिक; समास)
Formअव्ययीभाव-समास (iti-śabda-kṣepā ‘insertion of “iti”’), प्रथमा (Nominative), एकवचन (Singular), स्त्रीलिङ्ग (Feminine)
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
mātṛkāthe alphabet/matrix of letters
mātṛkā:
Karta (कर्ता/Subject; coordinate)
TypeNoun
Rootmātṛkā (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (Nominative), एकवचन (Singular), स्त्रीलिङ्ग (Feminine)

Lord Agni (narrating Purāṇic technical instruction to Vasiṣṭha)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Vyakarana","secondary_vidya":"Tantra","practical_application":"Organizing the Sanskrit phoneme-inventory for teaching, writing (lipi-vidyā), mantra-mātṛkā nyāsa, and correct recitation.","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"List","entry_title":"Mātṛkā classification: Svaraja, Vasumat, Vargī, Iti-kṣepā","lookup_keywords":["varna-mala","lipi-vidya","matrika","svaraja","vargi"],"quick_summary":"The verse outlines a twofold basis of script (vowels and ka-varga groups) and gives a taxonomy of the phonemic matrix (mātṛkā) into vowel-born, eightfold (vasumat), grouped consonants (vargī), and an appended marker class (iti-kṣepā)."}

Concept: Śabda is systematizable: phonemes can be classified for transmission (śikṣā), writing (lipi), and mantra-usage (mātṛkā).

Application: Use the classification as a mnemonic syllabus: vowels first, then varga consonants; apply mātṛkā ordering in nyāsa and in teaching children/scribes.

Khanda Section: Sahitya-shastra (Vyakarana / Varna-mala and Lipi-vidya)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A teacher displays a phoneme chart: vowels and ka-varga groups, with headings for Svaraja, Vasumat, Vargī, and Iti-kṣepā; students copy onto palm leaves.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural style, gurukula veranda, acharya pointing to a large varṇamālā board, students with palm-leaf and stylus, labeled sections ‘svaraja/vasumat/vargī/iti-kṣepā’, warm ochres and greens","tanjore_prompt":"Tanjore painting, seated guru with halo-like backdrop, ornate border with gold, phoneme chart stylized as sacred diagram, students in reverent posture, gold highlights on the chart frame","mysore_prompt":"Mysore painting, clean instructional layout, detailed phoneme grid, teacher demonstrating writing strokes, soft pastel palette, emphasis on legibility and pedagogy","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, madrasa-like classroom adaptation with Sanskrit chart, meticulous calligraphy-like Devanagari, students writing, patterned carpets and architectural niches"}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Saraswati","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: svaraiś ca → svaraiḥ ca; kādyaś ca → kādyaḥ ca; vargair → vargaiḥ; bhinnalipir dvidhā → bhinna-lipiḥ dvidhā; svarajo → svara-jaḥ; vasumānvargī → vasumān vargī; itikṣepā → iti-kṣepā

Related Themes: Agni Purana 293 (Vyākaraṇa/varṇamālā, lipi-vidyā)

M
Mātṛkā
S
Svara
V
Varga
K
Ka-varga
L
Lipi

FAQs

It teaches a technical taxonomy of the Sanskrit phonemic matrix (Mātṛkā): vowels and ka-varga-based consonant groupings, and named sub-classifications used in lipi/phonetics and śāstric enumeration.

By preserving a compact, technical classification of sounds and script (lipi), it shows the Agni Purāṇa’s coverage beyond mythology—into linguistic science (varṇa-vijñāna), aiding education, recitation, and textual transmission.

Correct knowledge of varṇas supports accurate mantra pronunciation and recitation; in Purāṇic thought, precise śabda (sound) safeguards ritual efficacy and the merit (puṇya) of Vedic/Paurāṇic practice.