Adhyaya 109: The Merit and Procedure of Donating the ‘Cotton Cow’ (Kārpāsa-dhenu)
Kārpāsadhenu-dāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi and Apotropaic Rite)
ఈ అధ్యాయంలో వరాహ–పృథివీ సంభాషణలో హోతృ రాజుకు ‘కార్పాసధేను-దానం’ (పత్తితో నిర్మితమైన ప్రతీక గోవు దానం) ప్రాయశ్చిత్తకరమూ పుణ్యప్రదమూ అని ఉపదేశిస్తాడు. విషువం, అయనసంధి, యుగాది, గ్రహణాలు వంటి సందర్భాల్లో, అలాగే గ్రహపీడ, అపశకున స్వప్నాలు, అనిష్టభయం ఉన్నప్పుడు ఈ దానం విశేషంగా సూచించబడింది. గోమయలేపనంతో శుద్ధిచేసిన స్థలంలో దర్భ, నువ్వులు ఉంచి ప్రతీక గోవును స్థాపించి వస్త్రాలు, మాలలు, అనులేపనం, ధూపం, దీపం, నైవేద్యాలతో పూజించాలి. బరువు ప్రకారం దానశ్రేణి నిర్ణయించి మోసం చేయరాదని చెప్పబడింది. మంత్రాలతో ఆహ్వానించి యోగ్య పాతృకునికి దానం చేసి సంసారబంధం నుండి రక్షణ, లోకక్షేమం కోరుతారు.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 109
Verse 1
अथ कार्पासधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतोवाच ॥ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि धेनुं कार्पासकीं नृप ॥ यत्प्रदानान्नरो याति ऐन्द्रलोकमनुत्तम
ఇప్పుడు కార్పాసధేనుదాన మహాత్మ్యం. హోతా పలికెను—ఓ రాజా! ఇప్పుడు నేను పత్తితో నిర్మితమైన ధేనువును వివరిస్తాను; దానిని దానం చేసినవాడు ఇంద్రుని అనుత్తమ లోకాన్ని పొందుతాడు.
Verse 2
विषुवे त्वयने पुण्ये युगादिग्रहणे तथा ॥ ग्रहपीडासु चोग्रासु दुःस्वप्नेऽरिष्टदर्शने
విషువ సమయంలో, పుణ్యమైన అయనంలో, అలాగే యుగారంభ గ్రహణంలో; మరియు తీవ్రమైన గ్రహపీడల్లో, దుఃస్వప్నం వచ్చినప్పుడు, అరిష్ట దర్శనంలో—
Verse 3
नृणां च ग्रहपीडासु दुःस्वप्नाद्भुतदर्शने ॥ पुण्येष्वायतने राजञ्छुचिदेशे गवां गणे
మనుష్యులకు గ్రహపీడలు కలిగినప్పుడు, దుఃస్వప్నాలు మరియు అద్భుత (అపశకున) దర్శనంలో, ఓ రాజా—పుణ్యక్షేత్రంలో, శుచిస్థలంలో, గోవుల గణమధ్యంలో (ఈ కర్మ చేయవలెను).
Verse 4
गोमयेनोपलिप्तायां दर्भानास्तीर्य वै तिलान् ॥ तन्मध्ये स्थापयेद्धेनुं वस्त्रमाल्यानुलेपनाम्
గోమయంతో భూమి/వేదికను లేపి, దర్భలు మరియు నువ్వులను పరచి, మధ్యలో వస్త్రం, మాలలు, అనులేపనాలతో అలంకరించిన దానరూప గోవును స్థాపించాలి।
Verse 5
धूपदीपादिनैवेद्यैः पूजयেচ्च विमत्सरः ॥ उत्तमा च चतुर्भारैरर्धेनैव तु मध्यमाः
అసూయ లేకుండా ధూపం, దీపం, నైవేద్యాది ఉపచారాలతో పూజించాలి। ఉత్తమ దానం నాలుగు భారాలు; మధ్యమది దాని సగం పరిమాణం।
Verse 6
भारेण चाधमा प्रोक्ता वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् ॥ चतुर्थांशेन वत्सं तु कल्पयित्वा विधानतः
అధమ (దానం) ఒక భార పరిమాణమని చెప్పబడింది; ధన విషయంలో మోసం విడిచిపెట్టాలి। అలాగే విధి ప్రకారం నాలుగో వంతు పరిమాణంలో దూడను సిద్ధం చేయాలి।
Verse 7
कर्तव्या रुक्मशृङ्गी तु रजतस्य खुरान्विता ॥ नानाफलमया दन्ता रत्नगर्भसमन्विताः
దానికి బంగారు కొమ్ములు చేయాలి, వెండి ఖురాలు కలిగివుండాలి। పళ్లు వివిధ ఫలాలతో తయారై, అంతర్భాగం రత్నగర్భంగా (రత్నాలతో నిండినట్లు) ఉండాలి।
Verse 8
इत्येवं सर्वसम्पूर्णा कृत्वा श्रद्धासमन्वितः ॥ आवाहयेत्तां कार्पासधेनुं मन्त्रैर्द्विजातये
ఇలా దానిని సంపూర్ణంగా చేసి, శ్రద్ధతో కూడినవాడై, మంత్రాలతో ఆ కార్పాసధేనువును (పత్తితో చేసిన గోవును) ద్విజాతి కోసం ఆవాహన చేయాలి।
Verse 9
दद्याद्धेनुं चर्मपाणिः प्रयतः श्रद्धयान्वितः ॥ पूर्वोक्तस्तु विधिः कार्यो दानमन्त्रपुरःसरः
చర్మాన్ని చేతిలో ధరించి, నియమశీలుడై శ్రద్ధాయుతుడై గోవును దానం చేయాలి. ముందుగా చెప్పిన విధిని దానమంత్రాల పూర్వకంగా ఆచరించాలి.
Verse 10
यया देवगणः सर्वस्त्वया हीनो न वर्तते ॥ तथा उद्धर मां देवि पाहि संसारसागरात्
నీ లేకుండా సమస్త దేవగణం లోపించకుండా ఉండునట్లు—హే దేవీ, అలాగే నన్ను उद्धరించు; సంసారసాగరము నుండి రక్షించు.
Frequently Asked Questions
The chapter presents dāna (charitable gifting) as an ethically regulated practice: it prescribes careful ritual procedure, emphasizes śraddhā (intentional sincerity), and explicitly warns against vitta-śāṭhya (deceit about one’s means or the gift’s quality). The internal logic frames correct giving as a stabilizing social act that counters misfortune and supports orderly life.
The text recommends performance at viṣuva (equinox), during ayana transitions (solar solstice-turnings), on yugādi (a calendrical ‘beginning of an age/period’ marker), and during grahaṇa (eclipses). It also situates the rite in response to grahapīḍā (planetary afflictions), duḥsvapna (bad dreams), and ariṣṭa-darśana (ominous perceptions).
While not explicitly ecological in modern terms, the chapter links ritual purity and orderly giving to the maintenance of auspiciousness in lived space: it requires a śuci-deśa, cow-dung plastering (gomaya-lepana), and careful preparation of the ground with darbha and tilā. In the Varāha–Pṛthivī interpretive frame, such prescriptions can be read as practices that ritualize care for place, livestock-associated landscapes, and communal stability.
The passage addresses a nṛpa (king) and identifies the instructing voice as Hotṛ (a Vedic ritual functionary). No specific dynastic lineage, named sage genealogy, or historical royal house is provided in the excerpt.