Adhyaya 100: Ritual Procedure for the Donation of the ‘Water-Cow’ (Jaladhenu)
Jaladhenu-dāna-vidhi
Ritual-Manual (Dāna-vidhi) with soteriological merit claims
వరాహ–పృథివీ సంభాషణలో ఈ అధ్యాయంలో జలధేను-దాన విధి నియమంగా వివరించబడింది. గోచర్మ-పరిమిత స్థలాన్ని గోమయంతో లేపనం చేసి మండలం సిద్ధం చేసి, సుగంధ జలంతో నిండిన కుంభాన్ని స్థాపించాలి. ఆ కుంభం చుట్టూ నిర్దిష్ట ద్రవ్యాలు, ఆభరణాలతో ‘ఆవు’ మరియు ‘దూడ’ రూపాన్ని నిర్మించి, నాలుగు పాత్రల్లో ఘృతం, దధి, మధు, శర్కరలను సమర్పించాలి; కుంభంలో పంచరత్నాలు మరియు గంధద్రవ్యాలు వేయాలని చెప్పబడింది. దానగ్రాహి శ్రోత్రియుడు, అహితాగ్ని, వేదపారగుడు కావాలని ప్రత్యేకంగా పేర్కొంటుంది; దాత, నిర్వహింపజేసేవాడు, గ్రహీత—మూవురికీ పుణ్యభాగం కలుగుతుందని కూడా చెబుతుంది. ఈ కర్మ పవిత్రకరం, మహాపాపవిమోచకం, విష్ణులోకప్రదం; పృథివీధారణకు జల మహిమను సూచిస్తుంది।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 100
Verse 1
अथ जलधेनुदानविधिः ॥ होतोवाच ॥ जलधेनुं प्रवक्ष्यामि पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम् ॥ गोचर्ममात्रं भूभागं गोमयेनोपलेपयेत्
ఇప్పుడు జలధేనుదాన విధి. హోతృ పలికెను: శుభదినమున విధిపూర్వకంగా జలధేనువును నేను వివరించెదను. గోచర్మ పరిమాణమైన భూమిభాగాన్ని గోమయంతో లేపనం చేయవలెను.
Verse 2
तत्र मध्ये तु राजेन्द्र पूर्णं कुम्भं च विन्यसेत् ॥ जलपूर्णं सुगन्धाढ्यं कर्पूरागुरुचन्दनैः
ఆ సిద్ధపరచిన స్థలమధ్యమున, హే రాజేంద్రా, నీటితో నిండిన పూర్తి కుంభమును స్థాపించవలెను; అది కర్పూరం, అగరు, చందనములతో సుగంధభరితమై ఉండాలి.
Verse 3
वासितं गन्धतोयेन तां धेनुं परिकल्पयेत् ॥ वत्सं तथापरं कल्प्य जलेन परिपूरितम् ॥
సుగంధజలముతో దానిని వాసనపరచి ఆ ధేనువును సిద్ధం చేయవలెను; అలాగే మరో వత్సమును కూడా రూపొందించి నీటితో నిండుగా పరిపూర్ణం చేయవలెను.
Verse 4
वर्द्धनीकं महाराज यन्त्रपुष्पैः समन्वितम् ॥ दूर्वाङ्कुरैरुपस्तीऱ्य स्रग्भिश्चैव विभूषितम् ॥
ఓ మహారాజా, యంత్రపుష్పములతో సమన్వితమైన వర్ధ్ధనీక పాత్రను సిద్ధం చేయుము; దానిని తాజా దూర్వా అంకురాలతో పరచి, మాలలతో కూడ అలంకరించుము।
Verse 5
पञ्चरत्नानि निक्षिप्य तस्मिन् कुम्भे नराधिप ॥ मांसीमुशीरं कुष्ठं च तथा शैलेयबालुकम् ॥
ఓ నరాధిపా, ఆ కుంభంలో పంచరత్నాలను నిక్షిప్తం చేసి, తరువాత మాంసీ, ఉశీర, కుష్ఠం, అలాగే శైలేయం మరియు సన్నని ఇసుకను కూడా చేర్చుము।
Verse 6
धात्रीफलṃ सर्षपाश्च सर्वधान्यानि पार्थिव ॥ चतुर्दिक्ष्वपि पात्राणि चत्वार्येव प्रकल्पयेत् ॥
ఓ పార్థివా, ధాత్రీఫలం, సర్షపాలు మరియు సమస్త ధాన్యాలను చేర్చుము; అలాగే నాలుగు దిక్కులలోనూ ఖచ్చితంగా నాలుగు పాత్రలను ఏర్పాటు చేయవలెను।
Verse 7
एकं घृतमयं पात्रं द्वितीयं दधिपूरितम् ॥ तृतीयं मधुनश्चैव चतुर्थं शर्करावृतम् ॥
ఒక పాత్ర ఘృతమయంగా ఉండాలి; రెండవది దధితో నింపబడాలి; మూడవది మధుతో యుక్తమై ఉండాలి; నాలుగవది శర్కరతో ఆవరించబడాలి।
Verse 8
सुवर्णमुखचक्षूंषि शृङ्गं कृष्णाङ्गरेषु च ॥ प्रशस्तपत्रश्रवणां मुक्ताफलमयेक्षणाम् ॥
(ఆ గోవును) స్వర్ణముఖం, స్వర్ణనేత్రాలతో నిర్మించుము; నల్లని అవయవాలపై శృంగాలు స్థాపించబడినట్లుగా ఉండాలి; శుభపత్రసమాన కర్ణాలు, ముత్యమయ నేత్రాలు కలిగినదిగా చేయుము।
Verse 9
ताम्रपृष्ठां कांस्यदोहां दर्भरोमसमन्विताम् ॥ पुच्छं सूत्रमयं कृत्वा कृष्णाभरणघण्टिकाम् ॥
(ధేనువును) తామ్రపృష్ఠముతో, కాంస్య దోహనపాత్రం (లేదా కాంస్య దోహనసాధనాలు) కలిగినదిగా, దర్భగడ్డి రోమాలతో సమన్వితంగా చేయాలి; తోకను నూలుతో చేసి, కృష్ణాభరణం మరియు చిన్న గంటికను అమర్చాలి।
Verse 10
इक्षुपादां तु राजेन्द्र गन्धपुष्पोपशोभिताम् ॥ कृष्णाजिनोपरि स्थाप्य वस्त्रेणाच्छादितां तु ताम् ॥
హే రాజేంద్రా, ఆమె కాళ్లను ఇక్షు (చెరకు)తో చేసి, గంధపుష్పాలతో శోభింపజేయాలి; కృష్ణాజినంపై స్థాపించి, వస్త్రంతో ఆచ్ఛాదించాలి।
Verse 11
गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य विप्राय विनिवेदयेत् ॥ एवं धेनुं तदा दत्त्वा ब्राह्मणे वेदपारगे ॥
గంధపుష్పాలతో సమ్యక్గా అర్చించి, విప్రునికి సమర్పించాలి; ఈ విధంగా అప్పుడు వేదపారంగత బ్రాహ్మణునికి ధేనువును దానం చేసి…
Verse 12
साधुविप्राय राजेन्द्र श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ तपोवृद्धाय पात्राय दातव्या च कुटुम्बिने ॥
హే రాజేంద్రా, ఈ దానం సద్గుణసంపన్న విప్రునికి—శ్రోత్రియుడికి, ఆహితాగ్నికి, తపస్సులో వృద్ధుడికి, పాత్రుడికి, అలాగే కుటుంబమున్న గృహస్థునికీ—ఇవ్వవలెను।
Verse 13
यो ददाति नरो राजन् यः पश्यति शृणोति च ॥ प्रतिगृह्णाति यो विप्रः सर्वे मुच्यन्ति पातकात्
హే రాజా, దానం చేసే మనిషి, చూసి వినే వాడు, అలాగే దానాన్ని స్వీకరించే విప్రుడు—వారందరూ పాపం నుండి విముక్తులవుతారు।
Verse 14
ब्रह्महा पितृहागोघ्नः सुरापो गुरुतल्पगः ॥ मुक्ताः सर्वपापैस्तु गन्तारो विष्णुमन्दिरे
బ్రాహ్మణహంతకుడు, పితృహంతకుడు, గోహంతకుడు, సురాపానుడు, గురుశయ్యను అపవిత్రం చేసినవాడైనా—సర్వపాపాల నుండి విముక్తుడై—విష్ణుమందిరానికి/ధామానికి వెళ్తాడని చెప్పబడింది।
Verse 15
विमुक्तः सर्वपापैस्तु विष्णुलोकं स गच्छति ॥ योऽश्वमेधेन यजते समाप्तवरदक्षिणः
అశ్వమేధ యజ్ఞాన్ని నిర్వహించి, విధివిధానంగా ఉత్తమ దక్షిణలను సమర్పించి పూర్తి చేసినవాడు—సర్వపాపవిముక్తుడై—విష్ణులోకానికి వెళ్తాడు।
Verse 16
जलधेनुं च यो दद्यात्सममेतन्नराधिप ॥ जलाहारस्त्वेकदिनं तिष्ठेच्च जलधेनुदः
ఓ నరాధిపా! ‘జలధేను’ దానం చేసే వాడు ఇదే విధంగా నియమం పాటించాలి—దాత ఒక రోజు నీటినే ఆహారంగా తీసుకొని ఉండాలి।
Verse 17
ग्राहकोऽपि त्रिरात्रं वै तिष्ठेदेवं न संशयः ॥ यत्र क्षीरवहा नद्यो मधुपायसकर्दमाः
గ్రహీత కూడా నిస్సందేహంగా అలాగే మూడు రాత్రులు ఉండాలి; (అప్పుడు వారు ఆ లోకాన్ని పొందుతారు) అక్కడ నదులు పాలతో ప్రవహిస్తాయి, మట్టి తేనె మరియు పాయసంలా ఉంటుంది।
Verse 18
यत्र चाप्सरसां गीतं तत्र यान्ति जलप्रदाः ॥ दाता च दापकश्चैव प्रतिग्राही च यो द्विजः
అప్సరసల గానం వినిపించే చోటికి జలదానం చేసినవారు వెళ్తారు; అలాగే దాత, దానం చేయింపజేసేవాడు, మరియు దానాన్ని స్వీకరించే ద్విజుడు—ఇవన్నీ కూడా (ఆ ఫలాన్ని పొందుతారు)।
Verse 19
सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गमेति जितेन्द्रियः
సర్వ పాపాల నుండి విముక్తుడై, ఇంద్రియనిగ్రహం కలవాడు స్వర్గానికి చేరుతాడు।
Verse 20
कम्बले पुष्पमालां च गुडास्यां शुक्तिदन्तिकाम् ॥ जिह्वां शर्करया कृत्वा नवनीतेन च स्तनान्
కంబలంతో పాటు పుష్పమాల; గుడంతో నోరు, శుక్తితో పళ్లు; శర్కరతో నాలుక చేసి, నవనీతంతో థనాలను రూపొందించి—(ఇలా నిర్మించాలి).
Verse 21
सर्वपापविनिर्मुक्तः विष्णुसायुज्यमाप्नुयुः ॥ जलधेनुविधानं यः शृणुयात्कीर्तयेदपि
సర్వ పాపాల నుండి విముక్తులై వారు విష్ణు-సాయుజ్యాన్ని పొందుతారు. జలధేను విధానాన్ని ఎవడు వింటాడో లేదా కీర్తిస్తాడో అతడికీ పుణ్యం కలుగుతుంది.
Frequently Asked Questions
The text frames regulated giving (dāna) as an ethical technology: the donor is instructed to convert resources into a carefully specified gift that supports learned custodians (qualified brāhmaṇa recipients) and produces social and moral purification. The underlying logic is that materially sustaining ritual expertise and prioritizing life-supporting substances (especially water) stabilizes dharma and, by extension, Pṛthivī’s ordered world.
The chapter specifies performance on a ‘puṇya ahan’ (an auspicious day) but does not name particular tithis, nakṣatras, months, or seasons. It does prescribe brief observances: the donor is to subsist on water for one day (ekadinaṃ jalāhāraḥ), and the recipient is to observe a three-night restraint (trirātraṃ) after acceptance.
Environmental balance is implicit rather than programmatic: water is made the central ritual substance (a fragrant water-filled kumbha forming the ‘cow’), and the reward imagery foregrounds abundant hydrology (rivers, nourishing fluids). In a Pṛthivī-centered reading, the rite encodes an early ecological ethic by ritualizing water’s value, treating it as a sustaining medium whose careful handling and redistribution symbolically supports terrestrial continuity.
No dynastic lineages are named. The address ‘rājendra’ and ‘narādhipa’ indicates a royal interlocutor/addressee type, while cultural roles are specified through recipient categories (brāhmaṇa as vedapāraga, śrotriya, ahitāgni, tapovṛddha, pātra). The chapter also lists transgressive types (brahmahā, pitṛhā, goghna, surāpa, gurutalpaga) to define the scope of purification claimed for the rite.